Khi thuê bối cảnh, "tiền cọc" thường gộp hai khoản có mục đích khác hẳn nhau: cọc giữ lịch (để chủ không gian không nhận khách khác vào ngày đó) và cọc đảm bảo (để bù nếu không gian bị hư hỏng). Tách hai khoản này ra, ghi rõ điều kiện hoàn và mất của từng khoản, là bạn đã tránh được phần lớn tranh cãi về cọc.
Bài viết cho cả ê-kíp lẫn chủ nhà, chủ quán: cách đặt mức cọc, những gì luật dân sự nói ở mức nguyên tắc, cách chuyển cọc mà không rơi vào bẫy bối cảnh ảo, và quy trình hoàn cọc sạch sẽ sau buổi quay. Số tiền trong bài là ví dụ giả định; phần pháp lý chỉ là nguyên tắc, việc lớn nên hỏi luật sư.
Hai loại cọc, hai mục đích
Nhiều tranh chấp bắt đầu từ việc một bên nghĩ cọc là để giữ ngày, bên kia nghĩ cọc là để trừ hư hỏng. Bảng dưới tách bạch hai loại.
| Cọc giữ lịch | Cọc đảm bảo (hư hỏng) | |
|---|---|---|
| Mục đích | Chủ không gian khoá ngày, từ chối khách khác | Có sẵn tiền bù nếu đồ đạc, sàn, tường bị hỏng |
| Nộp khi nào | Khi chốt ngày, thường sớm vài ngày đến vài tuần | Trước khi vào bối cảnh hoặc sáng ngày quay |
| Số tiền thường dựa vào | Một phần của tổng phí thuê | Giá trị đồ đạc và mức rủi ro của buổi quay |
| Sau buổi quay | Trừ vào tổng phí thuê | Hoàn lại sau khi kiểm hiện trạng, trừ phần hư hỏng nếu có |
| Khi ê-kíp huỷ | Có thể mất một phần hoặc toàn bộ tuỳ thời điểm báo | Hoàn lại vì chưa có rủi ro hư hỏng nào xảy ra |
Với buổi chụp nhỏ trong studio, chủ không gian thường chỉ thu cọc giữ lịch. Với nhà riêng có nhiều đồ quý, nhà cổ, xưởng có máy móc, việc thu thêm cọc đảm bảo là hợp lý và ê-kíp chuyên nghiệp thường không phản đối, miễn điều kiện hoàn rõ ràng.
Luật dân sự nói gì về đặt cọc, ở mức nguyên tắc
Bộ luật Dân sự hiện hành có điều riêng về đặt cọc. Nguyên tắc chung được nhiều người biết là: nếu bên đặt cọc từ chối thực hiện thoả thuận thì mất cọc; nếu bên nhận cọc từ chối thì phải trả lại cọc và thêm một khoản tương đương, trừ khi hai bên có thoả thuận khác. Cụm từ "trừ khi có thoả thuận khác" rất quan trọng, vì nó cho phép hai bên tự đặt quy tắc riêng phù hợp với nghề quay chụp.
Điều này có nghĩa là bạn không nên trông vào nguyên tắc mặc định. Ví dụ, mặc định "từ chối thì mất cọc" không phân biệt huỷ trước một tháng hay huỷ trước một giờ, không tính tới trời mưa bão. Một bậc thang hoàn cọc theo thời điểm báo huỷ, tự thoả thuận trong hợp đồng, công bằng với cả hai bên hơn.
Cũng cần lưu ý chuyện tên gọi. Khoản tiền ghi là "đặt cọc", "tạm ứng" hay "trả trước" có thể được hiểu khác nhau khi có tranh chấp. Nếu ý của bạn là cọc theo nghĩa giữ lịch và có điều kiện mất, hãy viết đúng chữ "đặt cọc" và ghi rõ điều kiện; nếu chỉ là trả trước một phần phí, hãy ghi "thanh toán trước" và ghi điều kiện hoàn.
Phần trên chỉ là nguyên tắc để bạn biết hỏi đúng câu. Với khoản cọc lớn, hợp đồng có yếu tố nước ngoài hoặc khi đã xảy ra tranh chấp, hãy hỏi luật sư về cách áp dụng cụ thể. Trước khi gặp luật sư, hãy gom sẵn thoả thuận, tin nhắn và chứng từ chuyển cọc để buổi tư vấn đi thẳng vào việc.
Mức cọc thường được đặt ra sao
Cọc giữ lịch theo phần trăm tổng phí. Cách hay gặp là lấy một phần của tổng phí thuê, ví dụ giả định từ ba mươi đến năm mươi phần trăm. Phần trăm cao hơn khi ngày thuê rơi vào mùa cao điểm, cuối tuần, ngày lễ, hoặc khi chủ không gian phải từ chối nhiều khách khác.
Cọc đảm bảo theo giá trị và rủi ro. Không gian có sàn gỗ, đồ cổ, tranh, đèn chùm, máy móc thì cọc đảm bảo cao hơn. Buổi quay có khói, nước, xe máy, động vật, nhiều người cũng rủi ro hơn. Một số chủ không gian chấp nhận giảm cọc đảm bảo nếu ê-kíp có bảo hiểm trách nhiệm cho buổi quay.
Cọc nhỏ không có nghĩa là trách nhiệm nhỏ. Cọc đảm bảo chỉ là khoản có sẵn để trừ. Nếu thiệt hại lớn hơn cọc, ê-kíp vẫn có thể phải bồi thường phần vượt, tuỳ thoả thuận và mức lỗi. Đừng nghĩ đặt cọc ít là mức trần trách nhiệm, trừ khi hợp đồng ghi rõ như vậy.
Khách quen có thể được giảm cọc. Chủ không gian thường nới cọc cho ê-kíp đã làm việc tốt trước đó. Đây là một lý do để ê-kíp giữ gìn bối cảnh và trả lại sạch sẽ ngay từ lần đầu.
Khi nào hoàn cọc, khi nào mất cọc: nên ghi những tình huống này
Đừng chỉ ghi "huỷ thì mất cọc". Danh sách dưới là các tình huống thực tế nên được trả lời rõ trong thoả thuận, kèm cách xử lý gợi ý mà hai bên có thể sửa theo ý.
- Ê-kíp huỷ sớm, trước một mốc đủ xa để chủ không gian còn nhận được khách khác: thường hoàn phần lớn hoặc toàn bộ cọc giữ lịch.
- Ê-kíp huỷ sát ngày: mất một phần hoặc toàn bộ cọc giữ lịch, vì chủ không gian đã từ chối khách khác và khó cho thuê lại.
- Ê-kíp xin dời lịch thay vì huỷ: cọc chuyển sang ngày mới nếu ngày mới được chủ không gian đồng ý, thường có giới hạn số lần dời.
- Chủ không gian huỷ (bán nhà, sửa chữa, nhận khách khác): hoàn toàn bộ cọc, và theo nguyên tắc mặc định của luật có thể còn trả thêm khoản tương đương, trừ khi thoả thuận khác.
- Thời tiết xấu khiến cảnh ngoài trời không quay được: nên có điều khoản riêng, xem bài về huỷ và dời lịch vì thời tiết trong danh mục này.
- Ê-kíp vi phạm nội quy nghiêm trọng (vào khu cấm, dùng lửa khi không được phép): cọc đảm bảo có thể bị giữ để xử lý, theo đúng điều khoản đã ký.
- Buổi quay kết thúc, không có hư hỏng: hoàn toàn bộ cọc đảm bảo trong thời hạn đã ghi.
Mỗi tình huống nên có một con số hoặc tỷ lệ cụ thể. Hai bên đọc xong phải tự tính ra được mình nhận lại bao nhiêu mà không cần hỏi nhau.
Chuyển cọc an toàn: đề phòng bối cảnh ảo
Bối cảnh đẹp đăng trên mạng xã hội là mồi quen thuộc cho kiểu lừa nhận cọc rồi biến mất, hoặc nhận cọc cho không gian không thuộc quyền mình. Vài thói quen sau giảm rủi ro rõ rệt.
- Đi khảo sát tận nơi trước khi chuyển cọc, hoặc ít nhất gọi video trực tiếp để người cho thuê đi một vòng không gian theo yêu cầu của bạn, không phải video quay sẵn.
- Đối chiếu tên chủ tài khoản nhận tiền với tên người ký thoả thuận. Tên khác nhau thì hỏi lý do và xin xác nhận bằng chữ.
- Cảnh giác khi giá thấp bất thường so với không gian tương tự, khi người cho thuê giục chuyển cọc gấp vì "có khách khác đang hỏi", hoặc từ chối cho xem trực tiếp.
- Tìm ảnh của bối cảnh bằng công cụ tìm kiếm hình ảnh ngược để xem ảnh có bị lấy từ nơi khác không.
- Ghi nội dung chuyển khoản rõ ràng: "đặt cọc thuê bối cảnh ngày … theo thoả thuận", và lưu biên lai.
- Với khoản cọc lớn, ưu tiên chuyển cho công ty hoặc người có thể xác minh danh tính, ký thoả thuận trước khi chuyển.
Chủ không gian cũng nên làm ngược lại: gửi ảnh thật kèm thông tin xác minh, chấp nhận cho khảo sát. Một chủ nhà sẵn sàng cho xem là người ê-kíp tin hơn, và chốt khách nhanh hơn.
Quy trình hoàn cọc đảm bảo sau buổi quay
Hoàn cọc là bước cuối của mối quan hệ thuê, và cũng là bước dễ để lại dư âm xấu nhất. Quy trình dưới giúp chốt nhanh, trong ngày nếu được.
- Trước khi ê-kíp rời đi, người quản lý bối cảnh phía chủ và trợ lý sản xuất cùng đi một vòng, so với ảnh hiện trạng chụp lúc đầu buổi.
- Ghi lại mọi điểm khác biệt vào biên bản, kể cả những điểm hai bên chưa thống nhất là do ai gây ra. Chụp ảnh từng điểm.
- Nếu không có hư hỏng, hai bên ký xác nhận và chủ không gian hoàn cọc đảm bảo theo thời hạn đã ghi, tốt nhất là ngay trong ngày.
- Nếu có hư hỏng, hai bên thống nhất cách định giá: báo giá của thợ, giá mua thay thế tương đương, hay một khoản khoán. Ghi rõ thời hạn chủ không gian gửi báo giá.
- Chủ không gian trừ phần thiệt hại đã thống nhất và hoàn phần còn lại kèm chứng từ (báo giá, hoá đơn sửa).
- Nếu thiệt hại lớn hơn cọc, hai bên lập thoả thuận riêng về phần vượt, thời hạn trả. Nếu không thống nhất được, tạm dừng và nhờ người có chuyên môn hoặc luật sư.
Đừng giữ cọc lâu "để xem có phát hiện gì thêm không". Hư hỏng phát hiện sau khi đã ký biên bản thường rất khó chứng minh là do ê-kíp, và việc giữ tiền kéo dài làm mất uy tín của chủ không gian.
Góc chủ không gian: thu cọc sao cho khách không ngại
Chủ nhà, chủ quán lần đầu cho thuê thường lúng túng giữa hai nỗi lo: thu cọc cao thì sợ ê-kíp chê khó, thu thấp hoặc không thu thì sợ bị huỷ ngang. Cách gỡ là làm cho khoản cọc trở nên dễ hiểu và dễ đoán. Một bảng ngắn ghi cọc giữ lịch bao nhiêu, cọc đảm bảo bao nhiêu, mỗi khoản hoàn khi nào, gửi kèm ngay trong tin nhắn báo giá, khiến ê-kíp yên tâm hơn nhiều so với một con số đưa ra khi họ đã sắp chốt.
Nên có tài khoản nhận tiền đứng đúng tên người ký thoả thuận, hoặc tên công ty nếu bạn cho thuê dưới danh nghĩa hộ kinh doanh hay doanh nghiệp. Khi nhận cọc, gửi lại một tin xác nhận: đã nhận bao nhiêu, cho ngày nào, khoản này thuộc loại cọc nào. Tin xác nhận đó là chứng từ cho cả hai bên và là cách tự bảo vệ nếu sau này có hiểu lầm.
Với cọc đảm bảo, đừng để khoản này trở thành nguồn thu ngầm. Chủ không gian giữ cọc với lý do mơ hồ như "sàn hơi bẩn" hay "thấy có vết gì đó" sẽ mất khách nhanh, vì ê-kíp trong nghề trao đổi với nhau rất nhiều. Ngược lại, người hoàn cọc ngay khi ê-kíp vừa bàn giao xong thường được giới thiệu thêm khách.
Cuối cùng, nếu bạn có đồ đạc thật sự quý mà không muốn rủi ro, hãy cất chúng đi hoặc ghi rõ là khu vực cấm, thay vì đặt cọc đảm bảo thật cao. Cọc không thay được món đồ gia truyền; cất đi mới chắc.
Câu hỏi thường gặp
Thuê bối cảnh thường phải đặt cọc bao nhiêu?
Không có mức chung. Cọc giữ lịch thường là một phần của tổng phí, ví dụ giả định từ ba mươi đến năm mươi phần trăm. Cọc đảm bảo hư hỏng tuỳ giá trị đồ đạc và độ rủi ro của buổi quay. Hãy hỏi riêng từng khoản và ghi điều kiện hoàn.
Ê-kíp huỷ buổi quay thì có mất hết tiền cọc không?
Tuỳ thoả thuận và thời điểm báo huỷ. Nguyên tắc chung của luật là bên đặt cọc từ chối thì mất cọc, nhưng hai bên được thoả thuận khác. Bậc thang hoàn cọc theo số ngày báo trước công bằng hơn và nên ghi rõ trong hợp đồng.
Chủ nhà huỷ sát ngày thì ê-kíp được gì?
Ít nhất được hoàn lại toàn bộ tiền cọc. Theo nguyên tắc mặc định của luật dân sự, bên nhận cọc từ chối còn phải trả thêm một khoản tương đương, trừ khi có thoả thuận khác. Nên ghi điều này vào hợp đồng để không phải tranh luận.
Làm sao tránh bị lừa khi chuyển cọc thuê bối cảnh qua mạng?
Khảo sát tận nơi hoặc gọi video trực tiếp theo yêu cầu, đối chiếu tên chủ tài khoản với người ký, tìm ảnh ngược để biết ảnh có bị lấy từ nơi khác, và cảnh giác khi bị giục chuyển gấp hoặc giá thấp bất thường.
Cọc đảm bảo có phải là mức bồi thường tối đa không?
Không, trừ khi hợp đồng ghi rõ như vậy. Cọc đảm bảo chỉ là khoản có sẵn để trừ khi có hư hỏng. Nếu thiệt hại lớn hơn, bên gây ra vẫn có thể phải bồi thường phần vượt tuỳ thoả thuận và mức lỗi.
Bao lâu sau buổi quay thì chủ nhà phải hoàn cọc đảm bảo?
Pháp luật không đặt một thời hạn riêng cho việc này trong thuê bối cảnh, nên hai bên tự thoả thuận. Thông lệ tốt là hoàn ngay trong ngày nếu không có hư hỏng, và trong vài ngày nếu cần báo giá sửa chữa. Ghi thời hạn vào hợp đồng.