Nhà cổ là loại bối cảnh được hỏi thuê nhiều nhất cho phim truyện, MV và ảnh mang màu hoài niệm, nhưng cũng là loại dễ làm hỏng ngày quay nhất nếu ê-kíp đến với tâm thế thuê một căn phòng bình thường. Trong nhà thường tối, xà ngang thấp, sàn gạch hoặc sàn gỗ đã yếu, đồ đạc là kỷ vật của nhiều đời và rất nhiều căn vẫn có gia đình đang sống. Thứ ê-kíp thuê không chỉ là khung nhà mà là sự tin cậy của gia chủ.
Bài này đi qua những kiểu nhà cổ hay gặp ở Việt Nam, mỗi kiểu hợp với cảnh nào, khó ở chỗ nào về ánh sáng và âm thanh, những câu cần hỏi trước khi đặt cọc, cách dàn cảnh để không lộ đồ hiện đại và cách trả nhà nguyên trạng. Phần thủ tục với nhà đã được xếp hạng di tích chỉ nói ở mức nguyên tắc, vì quy định cụ thể do cơ quan quản lý từng nơi trả lời.
Nhà cổ hợp với cảnh gì và không hợp với cảnh gì
Thế mạnh của nhà cổ là chiều sâu thời gian mà không đạo cụ nào giả được: mặt gỗ lên nước, vết mòn trên bậc cửa, mảng rêu ở chân tường, ánh nắng lọt qua khe cửa bức bàn. Kịch bản có cảnh gia đình nhiều thế hệ, cảnh hồi tưởng tuổi thơ, cảnh đám giỗ, cảnh cô dâu về nhà chồng, hay MV muốn màu ấm và chậm đều tìm đến nhà cổ trước. Với ảnh, nhà cổ cho lớp nền nhiều chi tiết, chỉ cần một khung cửa và một vệt nắng đã thành bố cục.
Nhưng nhà cổ không hợp với cảnh cần nhiều người di chuyển, cảnh hành động có va chạm, cảnh dùng khói lửa, nước đổ hoặc mưa nhân tạo trong nhà. Không gian hẹp giữa các hàng cột khiến máy khó lùi, giàn đèn khó dựng, và bất kỳ cú va nào vào cột gỗ sơn son cũng để lại dấu không sửa được. Cảnh có nhiều thoại quan trọng cũng nên cân nhắc: nhà cổ trong làng hay trong phố cổ thường nghe rõ tiếng xe, tiếng loa, tiếng gà và tiếng khách tham quan.
Một cách nghĩ thực tế là dùng nhà cổ cho những cảnh mà chính căn nhà là nhân vật, còn các cảnh thoại dài, cảnh đông người thì cân nhắc dựng ở nơi khác rồi nối bằng cảnh ngoại thất. Người làm phim tài liệu và ảnh gia đình thường khéo ở điểm này: họ quay căn nhà như một chứng nhân, ít bày biện, để ánh sáng sẵn có kể chuyện.
Các kiểu nhà cổ thường gặp và điều cần biết khi quay
Mỗi vùng có kiểu nhà riêng, và mỗi kiểu đặt ra bài toán khác nhau cho máy quay. Bảng dưới gom những kiểu hay được hỏi thuê, mô tả ở mức khái quát để bạn hình dung trước khi đi khảo sát.
| Kiểu nhà | Đặc điểm không gian | Hợp cảnh | Khó khăn chính |
|---|---|---|---|
| Nhà ba gian, năm gian kiểu Bắc Bộ | Nhà ngói, tường gạch, sân gạch phía trước, hiên rộng, gian giữa đặt bàn thờ | Cảnh gia đình, đám giỗ, sân phơi thóc, ngày Tết xưa | Trong nhà rất tối khi đóng cửa, sân gạch dễ trơn sau mưa |
| Nhà rường xứ Huế | Khung gỗ nhiều cột, kèo chạm trổ, vườn cây bao quanh, cửa gỗ nhiều cánh | Cảnh tĩnh, cảnh đọc sách, cảnh trà chiều, MV chậm | Gỗ quý dễ trầy, độ ẩm cao, muỗi và côn trùng trong vườn |
| Nhà ống trong phố cổ | Mặt tiền hẹp, nhà sâu, có giếng trời ở giữa, gác gỗ, cầu thang dốc | Cảnh buôn bán xưa, cảnh gia đình phố, cảnh đêm có đèn lồng | Hành lang hẹp, cầu thang yếu, tiếng ồn phố và khách đi qua |
| Nhà gỗ kiểu Nam Bộ | Nhà rộng, nhiều hàng cột, vách gỗ chạm khắc, sân trước có hàng cau hoặc cây ăn trái | Cảnh điền chủ, cảnh đại gia đình, cảnh miền sông nước | Trần cao nhưng sâu, cần nhiều đèn để thấy được chiều sâu |
| Nhà cổ đã thành điểm tham quan | Có ban quản lý, có giờ mở cửa, có khách vào xem | Cảnh cần không gian nguyên bản, chỉn chu | Phải theo quy định riêng, thường chỉ quay ngoài giờ đón khách |
Bảng chỉ là bản đồ thô. Cùng một kiểu nhà, căn được giữ gìn kỹ và căn đã sửa chữa nhiều lần cho cảm giác rất khác trên hình. Khi khảo sát, bạn nên chụp cả trần, sàn và bốn góc tường chứ không chỉ chụp gian đẹp nhất, vì máy quay sẽ thấy nhiều hơn khung ảnh bạn chọn.
Bốn cái khó về kỹ thuật mà ảnh khảo sát không cho thấy
Ánh sáng chênh lệch rất lớn. Bên trong gian nhà tối, bên ngoài cửa là sân nắng gắt. Đặt máy ở trong nhìn ra, cửa sẽ cháy trắng; phơi sáng cho ngoài sân thì trong nhà đen kịt. Cách thường dùng là căng vải mờ hoặc lưới che phía ngoài cửa để hạ nắng, đồng thời đánh thêm đèn mềm vào trong, hoặc chọn giờ quay khi nắng đã dịu. Nên khảo sát đúng khung giờ dự định quay để thấy tia nắng rơi vào đâu.
Đèn nóng đặt gần gỗ. Gỗ sơn son thếp vàng, hoành phi, câu đối và mái tranh đều sợ nhiệt. Đèn công suất lớn đặt sát vật liệu này trong nhiều giờ có thể làm phai màu hoặc tệ hơn là bắt lửa. Ưu tiên đèn ít toả nhiệt, giữ khoảng cách, không treo đèn lên xà nhà, không dán băng keo lên mặt gỗ sơn.
Sàn yếu và tiếng kêu. Sàn gỗ gác lửng, cầu thang gỗ và sàn gạch cũ có thể đã lún. Chân máy, xe đẩy, chân đèn nặng dồn tải lên một điểm là nguy cơ. Lót tấm ván hoặc thảm dày dưới chân thiết bị để chia tải, và hỏi gia chủ chỗ nào không được bước lên. Sàn gỗ cũng kêu cót két, ghi âm thoại sẽ dính tiếng bước chân của chính ê-kíp.
Độ ẩm, bụi và côn trùng. Nhà cổ đóng kín lâu ngày có mùi ẩm, nhiều bụi trên xà, có khi có tổ ong, tổ kiến trong khe gỗ. Mang theo khăn lau ống kính, túi chống ẩm cho thiết bị, và nhắc diễn viên mặc trang phục sáng màu chú ý bụi. Không xịt thuốc diệt côn trùng trong nhà khi chưa hỏi gia chủ.
Ứng xử với gia chủ và gian thờ
Phần lớn nhà cổ ở Việt Nam vẫn là nhà ở, và gian giữa thường là nơi đặt bàn thờ gia tiên. Đây là chỗ nhạy cảm nhất. Nguyên tắc chung là không tự dời bàn thờ, không đặt thiết bị, túi xách, cốc nước lên mặt bàn thờ, không quay cận các di ảnh nếu chưa được đồng ý và không để diễn viên ngồi, dựa vào khu vực này. Nếu kịch bản cần một bàn thờ trong khung hình, hỏi gia chủ có muốn dùng chính bàn thờ thật hay ê-kíp tự dựng một bàn thờ đạo cụ ở gian khác.
Nhiều gia đình kiêng một số việc trong ngày rằm, mùng một hoặc ngày giỗ, và có những đồ vật họ không muốn người lạ chạm vào. Hãy hỏi thẳng từ buổi khảo sát: những ngày nào không nhận quay, đồ nào không được động, phòng nào là phòng riêng. Ghi lại thành mấy dòng trong biên bản để cả ê-kíp cùng biết, tránh tình huống trợ lý đạo cụ nhiệt tình dọn dẹp và xê dịch đúng món đồ gia chủ quý nhất.
Với những căn đã được xếp hạng di tích hoặc nằm trong khu phố cổ có ban quản lý, việc quay chụp thường phải xin phép thêm, ngoài sự đồng ý của chủ nhà. Mức độ và thủ tục mỗi nơi một khác, bạn nên hỏi ban quản lý di tích hoặc chính quyền địa phương và tra quy định hiện hành trước khi chốt lịch. Phần này có bài riêng ở danh mục quay chụp nơi công cộng và di tích.
Những câu nên hỏi trước khi đặt cọc
Một buổi khảo sát nhà cổ nên dành thời gian ngồi nói chuyện với gia chủ chứ không chỉ đi chụp. Danh sách dưới là các câu hỏi hay bị quên, mà quên thì đến ngày quay mới vỡ lẽ.
- Nhà có người ở thường xuyên không, ngày quay gia đình ở đâu, có người già hay trẻ nhỏ cần yên tĩnh không.
- Điện trong nhà chịu được bao nhiêu thiết bị cùng lúc, cầu dao ở đâu, có phải kéo điện từ nơi khác hay dùng máy phát đặt xa nhà.
- Những đồ vật, gian phòng, mảng tường nào không được chạm vào, không được quay cận hoặc không được đưa lên mạng.
- Có được dời bàn ghế, tháo rèm, mở hết cửa không, và ai sẽ là người trực tiếp xê dịch.
- Nhà có đang thuộc diện di tích, có ban quản lý hay hội đồng họ tộc cần đồng ý cùng không.
- Hàng xóm có hay phàn nàn về người lạ, xe đỗ trước cổng, tiếng ồn vào giờ nào.
- Gia chủ có muốn được xem trước cảnh quay trong nhà mình trước khi phát hành không, và có yêu cầu giấu tên địa điểm không.
- Lịch giỗ, lịch sinh hoạt chung của dòng họ trong thời gian dự kiến quay.
Câu trả lời nên ghi vào phụ lục hợp đồng. Mẫu điều khoản và cách tính tiền cọc có ở danh mục hợp đồng, đặt cọc và bồi thường của trang.
Dàn cảnh nhà cổ mà không lộ đồ hiện đại
Lỗi thời đại là điều khán giả bắt rất nhanh trong phim lấy bối cảnh xưa. Nhà cổ đang có người ở thì gần như chắc chắn có quạt điện, điều hoà, ổ cắm nhựa, dây điện chạy trên tường. Quy trình dưới giúp xử lý mà không phá nhà.
- Chụp ảnh toàn bộ hiện trạng từng gian trước khi động vào bất cứ thứ gì, đánh số đồ vật sẽ xê dịch.
- Lập danh sách đồ hiện đại lọt vào khung hình theo từng góc máy dự kiến, chia ra ba loại: tháo tạm được, che được, phải né góc máy.
- Đồ tháo tạm như quạt, lịch treo tường, đồng hồ điện tử thì cho vào thùng có dán nhãn tên gian phòng, để đúng chỗ sau khi quay.
- Đồ không tháo được như ổ cắm, công tơ, dây điện thì che bằng mành tre, vải thô, chậu cây hoặc đặt đạo cụ phía trước, không dán băng keo trực tiếp lên tường vôi hay mặt gỗ.
- Kiểm lại từng khung hình trên màn hình máy quay với người phụ trách đạo cụ trước khi bấm máy, nhìn kỹ góc trên trần và góc dưới sàn.
- Sau khi quay, đối chiếu với ảnh hiện trạng ban đầu, đặt lại đồ đạc đúng vị trí và mời gia chủ đi kiểm cùng.
Mất thêm một tiếng chuẩn bị cho bước này vẫn rẻ hơn rất nhiều so với việc phải xoá hình bằng hậu kỳ, hay tệ hơn là phát hiện chiếc điều hoà nằm chình ình phía sau diễn viên khi đã dựng xong phim.
Trả nhà nguyên trạng và giữ quan hệ cho lần sau
Nhà cổ đẹp thường không có nhiều căn, và chủ nhà trong một vùng hay quen biết nhau. Một ê-kíp làm trầy cột hay để lại rác ở sân có thể khiến cả xóm từ chối các đoàn sau. Ngược lại, một lần trả nhà sạch hơn lúc nhận thường mở ra những lần thuê tiếp theo, đôi khi gia chủ còn giới thiệu thêm nhà người quen.
Thời gian tháo dỡ nên được tính vào lịch thuê ngay từ đầu, đừng để đến cuối ngày mới vội vã. Kéo dây và thu đèn trước, sau đó đặt lại đồ đạc theo ảnh hiện trạng, quét sân, lau sạch vết chân trên sàn, mang rác theo. Nếu có hư hỏng, báo ngay với gia chủ trong ngày, chụp ảnh lại và thống nhất cách khắc phục; giấu đi để gia chủ tự phát hiện là cách nhanh nhất mất uy tín.
Sau khi phát hành, gửi gia chủ một bản sản phẩm hoặc vài tấm ảnh hậu trường đẹp. Với nhiều gia đình, được thấy ngôi nhà của ông bà xuất hiện trong một bộ phim là niềm vui thật, và đó là lý do họ đồng ý mở cửa cho lần tiếp theo.
Câu hỏi thường gặp
Thuê nhà cổ quay phim có cần xin phép chính quyền không?
Nếu là nhà riêng chưa xếp hạng di tích và chỉ quay trong khuôn viên thì thường chỉ cần sự đồng ý của chủ nhà. Nhà thuộc diện di tích, nằm trong khu phố cổ có ban quản lý, hoặc cảnh quay tràn ra đường thì nên hỏi ban quản lý và chính quyền địa phương, tra quy định hiện hành trước khi chốt lịch.
Có được dùng bàn thờ gia tiên của nhà làm đạo cụ không?
Chỉ khi gia chủ đồng ý rõ ràng, và nên hỏi cụ thể được quay ở góc nào, có được thắp hương hay đặt thêm đồ không. Cách an toàn hơn là dựng một bàn thờ đạo cụ ở gian khác, để bàn thờ thật nguyên vẹn và không ai phải lo nghĩ trong suốt ngày quay.
Nhà cổ tối quá thì nên xử lý ánh sáng thế nào?
Chọn khung giờ nắng xiên chiếu vào cửa, hạ bớt nắng ngoài sân bằng vải mờ, đánh đèn mềm ít toả nhiệt vào trong và giữ khoảng cách với gỗ sơn. Không treo đèn lên xà nhà. Khảo sát đúng giờ dự định quay để biết nắng rơi vào đâu trước khi lên kế hoạch đèn.
Làm sao biết sàn gác gỗ chịu được chân máy và thiết bị?
Hỏi gia chủ chỗ nào đã yếu, quan sát độ võng khi bước lên và nghe tiếng kêu. Lót ván hoặc thảm dày dưới chân thiết bị để chia tải, hạn chế số người đứng cùng lúc trên gác. Chỗ nào nghi ngờ thì đổi góc máy chứ đừng thử độ bền của sàn bằng thiết bị đắt tiền.
Nên trả lại nhà cổ sau khi quay như thế nào cho đúng?
Đối chiếu ảnh hiện trạng chụp trước khi quay, đặt lại đồ đạc đúng chỗ, quét dọn, mang rác theo và mời gia chủ cùng đi kiểm. Có hư hỏng thì báo ngay trong ngày, chụp ảnh và thống nhất cách khắc phục theo điều khoản đã ký, đừng để gia chủ tự phát hiện sau khi đoàn đã về.
Nhà cổ có hợp để quay cảnh hành động hay cảnh mưa không?
Thường là không. Không gian hẹp giữa các cột, vật liệu gỗ sơn dễ hỏng và sàn yếu khiến cảnh va chạm, khói lửa hay mưa nhân tạo trong nhà rất rủi ro. Nếu kịch bản bắt buộc, cân nhắc dựng phần hành động ở nơi khác và chỉ dùng nhà cổ cho cảnh toàn và cảnh tĩnh.