Lớp học, hành lang, sân trường, phòng thí nghiệm là bối cảnh không thể thiếu của phim học đường, MV tuổi mới lớn và quảng cáo đồ dùng học tập; nhưng trường học là nơi có trẻ vị thành niên, có giờ học không được phép gián đoạn, và có ban giám hiệu chịu trách nhiệm về mọi người đi vào cổng. Đó là lý do việc mượn trường làm bối cảnh khó hơn nhiều so với thuê một quán cà phê.
Bài này nói về cách tiếp cận một ngôi trường để quay phim hoặc chụp ảnh: ai đồng ý, nên đề nghị khung giờ nào, những gì nhà trường thường lo, và nguyên tắc khi trong cảnh có học sinh thật. Ảnh kỷ yếu do chính học sinh của trường tổ chức là trường hợp riêng, thường đi theo quy định nội bộ của trường; phần lớn bài này dành cho ê-kíp bên ngoài muốn mượn không gian.
Ban giám hiệu đồng ý dựa trên điều gì
Người có quyền đồng ý cho ê-kíp bên ngoài vào quay là ban giám hiệu, thường thông qua văn phòng nhà trường. Với trường công lập, có thể có thêm quy định của cơ quan quản lý giáo dục cấp trên về việc cho mượn cơ sở vật chất; ban giám hiệu sẽ biết họ có cần hỏi thêm ai hay không. Trường tư thục, trường quốc tế thường có bộ phận hành chính hoặc truyền thông xử lý các đề nghị kiểu này.
Khi đọc đề nghị của bạn, ban giám hiệu thường cân bốn điều. Một là việc quay có ảnh hưởng tới giờ học không. Hai là nội dung có phù hợp với môi trường giáo dục không, vì tên và hình ảnh của trường, dù không nêu tên, vẫn có thể bị nhận ra. Ba là an toàn: người lạ, thiết bị điện, dây cáp trong khuôn viên có trẻ em. Bốn là trách nhiệm khi có hư hỏng tài sản.
Đề nghị của bạn nên trả lời trước bốn điều đó. Nói rõ quay vào ngày nào, giờ nào, ở khu vực nào; gửi tóm tắt nội dung các cảnh; nêu số người, thiết bị và cách bảo đảm an toàn; cam kết bồi thường nếu làm hư hỏng và trả lại nguyên trạng. Nếu sản phẩm là quảng cáo thương mại, hãy nói thẳng; nhà trường có thể có quy định riêng về việc này và họ cần biết để quyết định.
Khung giờ nào dễ được đồng ý
Nguyên tắc chung là không quay khi học sinh đang học. Khung giờ dưới đây theo mức độ dễ được chấp nhận, nhưng quyết định cuối cùng vẫn thuộc nhà trường.
| Khung giờ | Ưu điểm | Lưu ý |
|---|---|---|
| Kỳ nghỉ hè, nghỉ Tết | Trường vắng hẳn, có thể quay nhiều ngày | Trường có thể đang sửa chữa, sơn lại; hỏi lịch bảo trì |
| Cuối tuần, ngày nghỉ lễ | Không ảnh hưởng giờ học | Cần bảo vệ hoặc người của trường có mặt mở cửa, có thể phát sinh chi phí trực |
| Buổi chiều không có lớp | Quay được trong tuần | Chỉ dùng khu vực tách biệt khỏi lớp đang học; giữ yên lặng |
| Trong giờ học | Có không khí thật | Hầu như không được chấp nhận với ê-kíp bên ngoài; chỉ hợp với phim tài liệu về chính nhà trường |
Cảnh cần đông học sinh mặc đồng phục thì không nhất thiết phải quay trong giờ học. Nhiều ê-kíp dùng diễn viên quần chúng tự mặc trang phục học sinh, quay vào cuối tuần, kiểm soát được hoàn toàn người xuất hiện trên hình.
Khi trong cảnh có học sinh thật của trường
Đây là phần cần cẩn trọng nhất. Học sinh phần lớn là người chưa thành niên, và việc sử dụng hình ảnh của các em cần sự đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ, bên cạnh sự đồng ý của chính các em ở độ tuổi đủ hiểu. Một số nguyên tắc nên giữ:
- Không quay rõ mặt học sinh nếu chưa có văn bản đồng ý của phụ huynh, kể cả khi ban giám hiệu đã cho ê-kíp vào trường.
- Giấy đồng ý nên nói rõ: sản phẩm là gì, dùng ở đâu, trong bao lâu, có trả thù lao không; phụ huynh có quyền từ chối mà không ảnh hưởng gì tới con.
- Hỏi cả ý kiến của chính các em; em nào ngại thì không ép, sắp xếp đứng ở vị trí không lộ mặt hoặc không tham gia.
- Luôn có giáo viên hoặc người của nhà trường có mặt khi ê-kíp làm việc với học sinh.
- Không quay cảnh có thể làm các em xấu hổ, bị trêu chọc sau này: cảnh bị phạt, cảnh bắt nạt, cảnh điểm kém, cảnh tình cảm.
- Không ghi tên thật, lớp, thông tin cá nhân của học sinh trong sản phẩm hay phần mô tả khi đăng tải.
- Lưu giữ giấy đồng ý cùng hồ sơ dự án, để trả lời khi có phụ huynh hỏi lại sau này.
Với cảnh cần học sinh xuất hiện rõ mặt và diễn theo kịch bản, cách an toàn nhất là tuyển diễn viên riêng, có hợp đồng với cha mẹ, thay vì nhờ học sinh của trường cho tiện.
Giữ gìn lớp học, sân trường và tài sản
Bàn ghế, bảng, đồ dùng phải được xếp lại đúng chỗ. Ê-kíp thường dời bàn ghế để có góc máy, rồi xếp lại lệch, khiến sáng thứ Hai giáo viên mất cả buổi chỉnh. Chụp ảnh lớp trước khi dời, đánh dấu vị trí, xếp lại theo ảnh.
Không dán, viết lên tường và bảng. Băng dính bóc ra làm tróc sơn, phấn và bút lông trên bảng có thể để lại vết. Nếu cảnh cần chữ trên bảng, dùng bảng đạo cụ riêng hoặc hỏi nhà trường loại bút được dùng, và lau sạch sau khi quay.
Phòng thí nghiệm, thư viện, phòng máy có tài sản đắt tiền. Không đụng vào thiết bị, hoá chất, máy tính của trường. Nếu cảnh cần những khu vực này, xin nhà trường cử người phụ trách phòng có mặt và chỉ dùng đúng những gì họ cho phép.
Điện và dây cáp. Hệ thống điện trong lớp học thường không dành cho đèn quay phim công suất lớn. Hỏi trước nếu cần cắm điện, ưu tiên đèn pin, dán dây cáp sát mép tường để không ai vấp.
Nội dung cảnh quay: điều nhà trường lo và cách trình bày
Phim học đường thường xoay quanh tình bạn, tình cảm tuổi học trò, áp lực thi cử, mâu thuẫn với thầy cô hay cha mẹ. Có những đề tài mà nhà trường dễ do dự, như bạo lực học đường, quay cóp, học sinh hút thuốc, cảnh tình cảm, cảnh giáo viên có hành vi tiêu cực. Lý do dễ hiểu: dù phim không nêu tên, phụ huynh và học sinh của trường vẫn nhận ra cổng trường, sân trường, và có thể nghĩ đó là chuyện của trường mình.
Cách trình bày tốt là nói thẳng nội dung, kèm cách bạn sẽ giảm khả năng trường bị nhận ra: không quay cổng chính, không quay biển tên trường, che logo trên đồng phục, dùng đồng phục khác màu. Nếu cảnh nhạy cảm là trung tâm của phim, bạn nên chuẩn bị tinh thần có thể phải tìm trường khác, hoặc dựng bối cảnh lớp học ở nơi khác.
Ngoài trường đang hoạt động, còn những lựa chọn khác: trường cũ đã ngừng dạy đang chờ sửa, trung tâm ngoại ngữ có phòng học, phim trường có dựng sẵn lớp học, hội trường cho thuê có thể bày thành lớp. Mỗi lựa chọn có ưu nhược riêng về độ thật và chi phí, nhưng đều tránh được những ràng buộc về học sinh và giờ học.
Khảo sát kỹ thuật một ngôi trường trước ngày quay
Trường học trông thì đơn giản nhưng có vài đặc điểm kỹ thuật dễ làm ê-kíp bất ngờ. Lớp học thường có một dãy cửa sổ lớn ở một bên, nên ánh sáng tự nhiên rất mạnh từ một phía và phía còn lại tối. Đó là thuận lợi cho cảnh có chiều sâu, nhưng nếu đặt máy quay ngược về phía cửa sổ, nhân vật sẽ thành bóng đen. Ghi lại hướng cửa sổ và giờ nắng chiếu vào lớp khi khảo sát, để chọn lớp phù hợp với từng cảnh.
Âm thanh là điểm thứ hai. Quạt trần quay kêu đều đều, tiếng loa phát thanh của trường, tiếng trống, tiếng xe ngoài cổng, tiếng tập thể dục của một lớp khác đều có thể lọt vào thoại. Ngày nghỉ thì yên tĩnh hơn, nhưng vẫn nên hỏi trường có lịch sinh hoạt nào trong ngày quay không, như lớp học thêm, hoạt động đoàn đội, sửa chữa.
Điểm thứ ba là không gian di chuyển. Hành lang dài là nơi lý tưởng cho cảnh đi bộ trò chuyện, nhưng cũng hẹp, khó để ê-kíp lùi máy và đặt đèn. Cầu thang có thể đẹp trên hình nhưng nguy hiểm khi có người vác thiết bị đi lùi. Sân trường rộng nhưng nắng trưa rất gắt, ít bóng cây. Đi khảo sát cùng người quay phim chính, đứng thử ở từng vị trí, xem thực tế có chỗ cho máy và người hay không, thay vì chỉ nhìn ảnh điện thoại rồi quyết.
Làm việc với bảo vệ, lao công và giáo viên trực
Ngày cuối tuần, người ê-kíp gặp nhiều nhất không phải là thầy hiệu trưởng mà là bác bảo vệ, cô lao công và có khi là một giáo viên trực. Họ là người mở cửa, chỉ chỗ đỗ xe, biết cầu dao điện nằm ở đâu, và là người báo lại với ban giám hiệu nếu ê-kíp làm điều gì không đúng. Hãy chào hỏi, cho họ biết lịch trình trong ngày, giờ nào bắt đầu, giờ nào kết thúc, và khu vực nào ê-kíp sẽ dùng.
Việc người của trường phải đi làm vào ngày nghỉ để mở cửa cho ê-kíp có thể phát sinh chi phí trực. Đừng đợi đến lúc kết thúc mới hỏi chuyện này. Thoả thuận rõ với văn phòng nhà trường từ trước: ai trực, trực mấy tiếng, khoản bồi dưỡng tính thế nào, trả cho ai. Ví dụ giả định để dễ hình dung: một buổi quay sáu tiếng ngày Chủ nhật cần một bảo vệ mở cổng và một nhân viên trông phòng máy; khoản bồi dưỡng cho hai người được ghi luôn trong văn bản thoả thuận.
Cuối buổi, mời người trực đi một vòng cùng ê-kíp để kiểm lại lớp học, hành lang, nhà vệ sinh đã sạch chưa, đèn quạt đã tắt chưa, cửa đã khoá chưa. Đó là cách đơn giản để buổi quay khép lại mà không có cuộc gọi phàn nàn nào vào sáng thứ Hai.
Câu hỏi thường gặp
Mượn trường học để quay phim có mất phí không?
Tuỳ nhà trường và tuỳ loại trường. Có nơi không thu phí với phim sinh viên, có nơi có quy định về cho thuê cơ sở vật chất, có nơi chỉ yêu cầu chi trả chi phí trực của bảo vệ, nhân viên. Hỏi văn phòng nhà trường và thống nhất bằng văn bản trước ngày quay.
Có được quay học sinh trong giờ ra chơi để làm cảnh nền không?
Không nên nếu chưa có đồng ý của nhà trường và phụ huynh. Học sinh phần lớn là người chưa thành niên. Nếu cần cảnh đông học sinh, cách an toàn là dùng diễn viên quần chúng, quay vào ngày nghỉ, hoặc giữ học sinh thật ở xa, không nhận ra mặt.
Mẫu giấy đồng ý của phụ huynh cần những nội dung gì?
Tên dự án và đơn vị sản xuất, nội dung các cảnh em tham gia, nơi sản phẩm sẽ được đăng hoặc phát, thời gian sử dụng hình ảnh, thù lao nếu có, quyền từ chối và quyền rút lại đồng ý. Đây là gợi ý tham khảo; dự án thương mại lớn nên nhờ luật sư soát.
Quay MV học đường có được mặc đồng phục của trường không?
Đồng phục có logo trường gắn hình ảnh của trường vào sản phẩm. Nên hỏi nhà trường trước, hoặc dùng đồng phục không có logo, đồng phục tự may theo kiểu chung. Cách này cũng giúp tránh việc người xem nghĩ trường đó đứng sau nội dung MV.
Ê-kíp làm hư bàn ghế trong lớp thì xử lý thế nào?
Báo ngay cho người trực của nhà trường, chụp ảnh hiện trạng, và thoả thuận cách sửa hoặc bồi thường. Nên có điều khoản về việc này trong văn bản thoả thuận từ đầu. Chụp ảnh lớp học trước khi dời đồ giúp hai bên đối chiếu dễ dàng.