BoiCanh.comBối Cảnh
Quay chụp nơi công cộng, di tích và flycam

Quyền hình ảnh người qua đường khi quay phim ngoài phố: khi nào cần xin đồng ý

Người lạ lọt vào khung hình khi quay ngoài phố: nguyên tắc quyền hình ảnh, khi nào cần đồng ý, mẫu giấy đồng ý tự viết, cách làm mờ và xử lý khi có người phản đối.

Busy crosswalk in Ho Chi Minh City at noon, camera operator filming an actor in the foreground while pedestrians pass softly blurred behind, all faces unrecognizable, bright daylight

Quay ở nơi công cộng thì gần như lúc nào cũng có người lạ lọt vào khung hình; câu hỏi không phải là có tránh được hoàn toàn không, mà là người đó xuất hiện rõ đến đâu, trong bối cảnh nào và sản phẩm dùng vào việc gì. Một bóng người mờ đi qua phía sau khác hẳn một gương mặt rõ nét được dùng làm điểm nhấn trong quảng cáo.

Pháp luật Việt Nam ghi nhận quyền của cá nhân đối với hình ảnh của mình, với nguyên tắc chung là sử dụng hình ảnh của người khác cần được người đó đồng ý, kèm một số ngoại lệ. Bài này giải thích nguyên tắc ở mức người làm nghề cần biết, không phải tư vấn pháp lý cho một vụ việc cụ thể. Dự án thương mại lớn, hoặc khi có tranh chấp, bạn nên hỏi luật sư và tra văn bản hiện hành.

Nguyên tắc chung về quyền hình ảnh

Bộ luật Dân sự 2015 có điều riêng về quyền của cá nhân đối với hình ảnh. Tinh thần của quy định này có thể tóm theo ba ý. Thứ nhất, mỗi người có quyền đối với hình ảnh của mình, và việc sử dụng hình ảnh đó cần được họ đồng ý. Thứ hai, nếu sử dụng hình ảnh của người khác vì mục đích thương mại thì phải trả thù lao cho họ, trừ khi các bên có thoả thuận khác. Thứ ba, có những trường hợp không cần đồng ý, trong đó có việc sử dụng hình ảnh từ các hoạt động công cộng như hội nghị, thi đấu thể thao, biểu diễn nghệ thuật, với điều kiện không làm tổn hại danh dự, nhân phẩm, uy tín của người có hình ảnh.

Người làm phim hay hiểu nhầm ngoại lệ thứ ba thành bất cứ ai ở nơi công cộng đều quay thoải mái được. Thực tế, ngoại lệ đó nói về hoạt động công cộng, chứ không phải chỉ cần đứng ở chỗ công cộng. Một người đi bộ trên vỉa hè đang làm việc riêng của họ, và việc lấy gương mặt họ làm hình ảnh nổi bật trong quảng cáo là chuyện khác hẳn với việc ghi lại khán giả trong một trận bóng.

Với người chưa thành niên, nguyên tắc chặt hơn: việc sử dụng hình ảnh của các em cần sự đồng ý của cha mẹ hoặc người đại diện theo pháp luật, và với các em ở độ tuổi nhất định còn cần ý kiến của chính các em. Chi tiết về độ tuổi và cách thể hiện đồng ý nên tra văn bản hiện hành.

Mức độ xuất hiện quyết định cách xử lý

Bảng dưới là cách nghĩ thực hành của nhiều ê-kíp, giúp bạn quyết định nhanh trên set. Đây là gợi ý theo mức rủi ro, không phải ranh giới pháp lý chính xác.

Mức xuất hiệnVí dụCách xử lý thường gặp
Không nhận ra đượcBóng người xa, mờ, quay lưng, nhỏ trong khung toànThường chấp nhận được như một phần khung cảnh
Nhận ra được nhưng thoáng quaNgười đi ngang tiền cảnh trong một hai giâyCân nhắc theo mục đích; với quảng cáo nên làm mờ hoặc quay lại
Nhận ra rõ, xuất hiện lâuNgười bán hàng rong đứng cạnh nhân vật suốt cảnhXin đồng ý, tốt nhất bằng văn bản; không đồng ý thì bỏ hoặc làm mờ
Là điểm nhấn của cảnhGương mặt một cụ già được quay cận để tạo cảm xúcBắt buộc xin đồng ý trước khi dùng; với sản phẩm thương mại cần thoả thuận thù lao
Trong hoàn cảnh nhạy cảmNgười đang khóc, say xỉn, gặp nạn, trẻ em, người ở cơ sở y tếTránh dùng, kể cả khi người đó không nhận ra mặt rõ

Mục đích sử dụng làm thay đổi mức rủi ro. Cùng một khung hình, dùng trong phim ngắn sinh viên chiếu nội bộ khác với dùng trong quảng cáo trả tiền phát trên mạng xã hội. Sản phẩm càng thương mại, ngưỡng an toàn càng nên đặt cao.

Mẫu giấy đồng ý sử dụng hình ảnh tự soạn

Với người qua đường đồng ý xuất hiện rõ mặt, một tờ giấy ngắn ký tại chỗ là đủ cho phần lớn dự án nhỏ. Dưới đây là các mục nên có. Đây là mẫu tham khảo do người làm nghề tự soạn, không phải văn bản pháp lý chuẩn; dự án lớn nên để luật sư soát.

  • Tên dự án, đơn vị sản xuất, người đại diện ê-kíp và cách liên lạc.
  • Họ tên người được quay, chữ ký, ngày ký; nếu là người chưa thành niên thì thêm họ tên và chữ ký của cha mẹ hoặc người đại diện.
  • Mô tả ngắn cảnh mà người đó xuất hiện, thời gian và địa điểm quay.
  • Phạm vi sử dụng: sản phẩm gì, phát ở đâu, có dùng để quảng bá dự án không, trong bao lâu.
  • Thù lao nếu có, hoặc ghi rõ là đồng ý không nhận thù lao.
  • Cam kết của ê-kíp: không cắt ghép làm sai lệch, không dùng vào mục đích khác ngoài phạm vi đã ghi.
  • Cách người được quay liên hệ nếu sau này muốn hỏi về việc sử dụng hình ảnh.

Bên cạnh giấy ký, nhiều ê-kíp quay thêm một đoạn ngắn người đó nói rằng họ đồng ý xuất hiện trong dự án. Đoạn này không thay giấy ký, nhưng là bằng chứng bổ sung hữu ích. Lưu giấy đồng ý cùng hồ sơ dự án, đặt tên tệp theo cảnh để dễ tra lại.

Kỹ thuật giảm rủi ro ngay từ lúc quay

Đặt máy để người lạ ở xa và mờ. Dùng tiêu cự dài, khẩu độ mở lớn để hậu cảnh nhoè; đặt nhân vật chính ở gần, người qua đường ở xa phía sau. Cách này vừa đẹp về hình ảnh vừa giảm khả năng nhận ra người lạ.

Quay theo hướng dòng người đi ra xa. Người đi về phía máy sẽ lộ mặt; người đi ra xa chỉ thấy lưng. Chọn hướng máy theo chiều di chuyển chủ yếu của dòng người.

Dùng diễn viên quần chúng ở tiền cảnh và trung cảnh. Những vị trí gần máy, dễ thấy mặt, nên do người của ê-kíp đảm nhận. Người qua đường thật chỉ xuất hiện ở lớp xa nhất.

Ghi chú cảnh có người lạ rõ mặt. Người giữ sổ cảnh đánh dấu những lần quay có người lạ rõ mặt lọt vào, để hậu kỳ không bỏ sót khi chọn cảnh và xử lý.

Có người đi xin đồng ý ngay tại chỗ. Khi một người lạ xuất hiện rõ trong cảnh đẹp nhất, cử người đến nói chuyện ngay sau khi quay, giải thích dự án và hỏi họ có đồng ý không. Để đến hôm sau là gần như không tìm lại được.

Người bán hàng, người làm nghề trên phố: không phải phông nền

Chợ, gánh hàng rong, xe bánh mì, quán vỉa hè, thợ sửa xe đầu ngõ là những hình ảnh làm cảnh quay ngoài phố có hồn. Nhiều ê-kíp vì thế thích đặt nhân vật bên cạnh một quầy hàng thật, hoặc lấy cảnh người bán hàng làm điểm chuyển cảnh. Nhưng người bán hàng đang làm việc để kiếm sống, và gương mặt, quầy hàng, sản phẩm của họ xuất hiện trên một quảng cáo có thể ảnh hưởng tới họ theo những cách ê-kíp không lường trước: khách quen hỏi han, người khác hiểu nhầm là họ quảng cáo cho nhãn hàng.

Cách làm đúng là hỏi trước, nói rõ sản phẩm là gì và sẽ phát ở đâu. Nếu họ phải dừng bán, xếp lại hàng, hay đứng yên cho ê-kíp quay nhiều lần, hãy trả công cho thời gian đó, hoặc mua hàng của họ với số lượng tương xứng, và ghi lại thoả thuận trong giấy đồng ý. Đừng yêu cầu họ làm những động tác không phải việc thường ngày của họ chỉ để có cảnh đẹp, như hét to rao hàng, cười vào máy, nếu họ không thoải mái.

Với cảnh trong chợ đông, khó xin đồng ý từng người, nên giữ máy ở khoảng cách và góc mà không ai nhận ra rõ, hoặc quay các chi tiết như đôi tay, rổ rau, cân hàng thay vì gương mặt. Cách quay chi tiết này vừa an toàn vừa thường cho hình ảnh giàu cảm xúc hơn.

Làm mờ, cắt bỏ và xử lý trong hậu kỳ

Khi không xin được đồng ý, hậu kỳ là lớp bảo vệ cuối. Làm mờ khuôn mặt là cách phổ biến nhất, nhưng cần làm kỹ: làm mờ quá nhẹ thì vẫn nhận ra, làm mờ lệch khung khi người đó cử động thì lộ ra vài khung hình. Nhiều phần mềm dựng có công cụ bám theo đối tượng, nhưng vẫn phải rà lại từng khung ở những cảnh quan trọng.

Ngoài khuôn mặt, những chi tiết khác cũng có thể làm lộ danh tính: biển số xe, áo đồng phục có tên công ty, hình xăm đặc trưng, giọng nói. Nếu cảnh có người lạ nói chuyện điện thoại rõ tiếng, tiếng nói đó cũng nên được xử lý. Rà cả phần âm thanh, không chỉ hình ảnh.

Cắt bỏ là lựa chọn nên được cân nhắc nghiêm túc. Một cảnh đẹp nhưng có người lạ rõ mặt mà không xin được đồng ý thì giá trị của nó có thể không đáng với rủi ro, nhất là khi sản phẩm là quảng cáo phát rộng. Nếu cảnh đó thật sự quan trọng, hãy lên lịch quay lại với diễn viên quần chúng của mình.

Khi có người yêu cầu không quay hoặc yêu cầu xoá

Trên set ngoài trời, sẽ có lúc một người đi đường nói rằng họ không muốn bị quay, hoặc sau khi phát hành có người liên hệ yêu cầu gỡ cảnh có mặt họ. Cách xử lý tốt nhất là tôn trọng ngay từ đầu. Tại chỗ, cho họ xem lại cảnh vừa quay, xác nhận sẽ không dùng hoặc sẽ làm mờ, và nếu họ yêu cầu xoá thì xoá trước mặt họ. Tranh cãi về quyền của ê-kíp tại hiện trường gần như không bao giờ có lợi.

Với yêu cầu sau khi phát hành, hãy trả lời nhanh, lịch sự, xác minh người yêu cầu đúng là người trong cảnh, rồi xử lý: làm mờ, cắt cảnh, hoặc gỡ bản đang đăng và thay bằng bản đã sửa. Lưu lại toàn bộ trao đổi. Nếu có tranh chấp phức tạp hơn, như yêu cầu bồi thường, nên hỏi ý kiến luật sư thay vì tự thương lượng.

Một thói quen nên có: ghi rõ cách liên hệ ê-kíp ở phần mô tả sản phẩm khi đăng tải, để người cần liên hệ biết tìm ai. Điều này vừa thể hiện thiện chí, vừa giúp xử lý sớm trước khi chuyện nhỏ thành chuyện lớn.

Câu hỏi thường gặp

Quay người lạ ở nơi công cộng có vi phạm quyền hình ảnh không?

Tuỳ mức độ xuất hiện và mục đích sử dụng. Người lạ mờ, xa, không nhận ra thường không phải vấn đề. Người nhận ra rõ, nhất là được dùng làm điểm nhấn hay trong sản phẩm thương mại, thì cần xin đồng ý. Trường hợp cụ thể nên hỏi luật sư.

Quay khán giả trong buổi biểu diễn có cần xin phép từng người không?

Pháp luật có ngoại lệ cho hình ảnh từ hoạt động công cộng như biểu diễn nghệ thuật, thi đấu thể thao, với điều kiện không làm tổn hại danh dự, nhân phẩm, uy tín của người có hình ảnh. Tuy vậy, quay cận một người cụ thể làm điểm nhấn trong quảng cáo thì nên xin đồng ý.

Trẻ em lọt vào khung hình thì xử lý thế nào?

Nên tránh để trẻ em xuất hiện rõ mặt. Việc sử dụng hình ảnh người chưa thành niên cần sự đồng ý của cha mẹ hoặc người đại diện. Nếu một em nhỏ vô tình lọt vào cảnh, nên làm mờ hoặc bỏ cảnh đó thay vì cố giữ lại.

Giấy đồng ý sử dụng hình ảnh có cần công chứng không?

Với dự án nhỏ, giấy đồng ý có chữ ký của người được quay thường là đủ để thể hiện sự đồng ý. Dự án thương mại lớn, có thù lao đáng kể hoặc dùng hình ảnh lâu dài nên nhờ luật sư soạn và tư vấn có cần thủ tục bổ sung hay không.

Làm mờ khuôn mặt có đủ để dùng cảnh có người lạ không?

Làm mờ kỹ, không còn nhận ra người đó, thường giảm rủi ro đáng kể. Nhưng cần rà cả các chi tiết khác như biển số xe, hình xăm, giọng nói. Với hoàn cảnh nhạy cảm như người gặp nạn, tốt nhất không dùng dù đã làm mờ.

Có người đòi tiền khi lỡ quay họ thì làm sao?

Bình tĩnh nói chuyện, cho họ xem cảnh, đề nghị xoá hoặc làm mờ. Nếu họ đồng ý xuất hiện và muốn thù lao, hai bên thoả thuận rõ bằng giấy. Nếu tranh chấp căng thẳng, dừng quay ở khu vực đó và hỏi ý kiến luật sư khi cần.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138