BoiCanh.comBối Cảnh
Bối cảnh theo thể loại sản xuất

Bối cảnh phim tài liệu: quay ở nơi người ta đang sống và làm việc

Phim tài liệu không thuê bối cảnh mà bước vào đời sống nhân vật: xin phép nhiều tầng, giữ nhịp sinh hoạt, ánh sáng có sẵn và trách nhiệm sau khi phim ra mắt.

Documentary crew of two filming a fisherman mending nets on a beach in Khanh Hoa at sunrise, camera on shoulder, subject seen from behind, natural light

Bối cảnh của phim tài liệu không được thuê mà được bước vào: đó là nhà ở, nơi làm việc, con đường quen của nhân vật. Vì vậy câu hỏi không phải "chỗ nào đẹp" mà là "làm sao có mặt ở đó đủ lâu, đủ nhẹ nhàng để cuộc sống vẫn diễn ra như thường". Ê-kíp càng giống khách lạ, nhân vật càng diễn; ê-kíp càng giống người quen, hình ảnh càng thật.

Bài này viết cho người làm phim tài liệu độc lập, phóng viên làm phóng sự dài, sinh viên làm đồ án tài liệu. Nội dung tập trung vào phần bối cảnh: xin phép ở nhiều tầng, thăm trước khi quay, sống với ánh sáng có sẵn, quản lý âm thanh, chọn bối cảnh phụ để phỏng vấn, và trách nhiệm với nơi chốn sau khi phim ra mắt.

Phim tài liệu khác phim truyện ở chỗ nào về bối cảnh

Phim truyện kiểm soát bối cảnh: dọn đồ, đặt đèn, yêu cầu im lặng, quay lại nhiều lần. Phim tài liệu quan sát bối cảnh: đồ đạc giữ nguyên vì nó kể chuyện về nhân vật, ánh sáng là ánh sáng của căn nhà vào giờ đó, tiếng ồn là một phần đời sống. Can thiệp quá tay làm mất cái thật, mà cái thật là lý do người xem tìm đến phim tài liệu.

Điều này không có nghĩa là không chuẩn bị. Người làm tài liệu chuẩn bị nhiều hơn, chỉ là chuẩn bị theo cách khác: hiểu nhịp sinh hoạt của nơi chốn, biết lúc nào trong ngày ánh sáng đẹp ở đâu, biết góc nào đứng mà không cản đường người làm việc, biết ai trong nhà chưa thoải mái với máy quay.

Ở một số dạng tài liệu có dàn dựng lại, chẳng hạn tái hiện một sự kiện đã qua, bối cảnh lại được chọn gần như phim truyện. Khi đó cần nói rõ với khán giả phần nào là tái hiện để giữ sự trung thực. Phần lớn bài này nói về dạng quan sát, phổ biến nhất ở phim tài liệu độc lập.

Một hệ quả thực tế của khác biệt này là lịch quay. Phim truyện chốt lịch theo ngày thuê bối cảnh; phim tài liệu chốt lịch theo nhịp của nhân vật: mùa vụ, phiên chợ, ngày con đi học về, ca làm việc. Người làm tài liệu thường phải chờ, có khi nhiều ngày, cho đến khi điều cần quay thật sự diễn ra. Vì vậy ngân sách nên dành cho thời gian có mặt nhiều hơn là cho thiết bị đắt tiền.

Xin phép nhiều tầng: ai cần đồng ý

Một bối cảnh tài liệu thường có nhiều người có quyền nói "không". Bỏ sót một tầng là có thể bị dừng giữa chừng hoặc gặp rắc rối sau khi phim phát hành.

  • Chính nhân vật: đồng ý được quay, hiểu phim nói về gì, sẽ phát ở đâu. Nên có văn bản đồng ý, kể cả viết tay.
  • Người sống cùng: vợ chồng, con cái, bố mẹ của nhân vật cũng xuất hiện trong nhà. Họ có quyền không muốn lên hình.
  • Chủ không gian nếu khác nhân vật: nhân vật là công nhân thì xưởng thuộc chủ xưởng; nhân vật là tiểu thương thì sạp nằm trong chợ có ban quản lý.
  • Người xuất hiện tình cờ: khách hàng, đồng nghiệp, hàng xóm. Ai lên hình rõ và có vai trò trong câu chuyện thì xin phép; người lướt qua phía xa thường ít vấn đề hơn.
  • Chính quyền hoặc ban quản lý khi quay ở nơi có quản lý như chợ, bến cảng, khu công nghiệp, di tích. Hỏi trước thủ tục, tra quy định hiện hành, không đoán.
  • Với trẻ em, phải có cha mẹ hoặc người giám hộ đồng ý, và cân nhắc kỹ việc lộ mặt, lộ trường học, lộ địa chỉ.

Đừng xin phép theo kiểu "cho quay vài cảnh thôi" rồi quay suốt một tháng. Sự đồng ý phải tương xứng với những gì thật sự diễn ra. Khi phạm vi thay đổi, chẳng hạn quyết định đưa phim đi liên hoan hay phát trên kênh lớn, nên báo lại cho nhân vật.

Những lần thăm trước khi bật máy

Trong phim tài liệu, khảo sát bối cảnh và xây dựng lòng tin là cùng một việc. Các lần thăm trước khi quay có mục tiêu khác nhau.

  1. Lần đầu: đến không mang máy quay, chỉ trò chuyện, xem nhà, xem nơi làm việc, ghi nhớ nhịp sinh hoạt. Hỏi những giờ nào trong ngày là bận nhất, giờ nào nhàn nhất.
  2. Lần hai: mang theo điện thoại, xin phép chụp vài ảnh tham khảo, quan sát hướng nắng, vị trí cửa sổ, nguồn điện, chỗ có thể để đồ.
  3. Lần ba: mang máy quay nhỏ, quay thử không chính thức để nhân vật làm quen với ống kính. Thường những cảnh quay này không dùng, nhưng giúp nhân vật bớt căng thẳng về sau.
  4. Trước buổi quay chính: thống nhất những nơi trong nhà không được quay, như phòng ngủ, bàn thờ gia đình, góc riêng của người già.
  5. Trong quá trình quay: giữ nhịp thăm đều đặn, kể cả những ngày không quay, để mối quan hệ không chỉ là đến lấy hình rồi đi.

Số lần thăm tuỳ đề tài. Phim về một nghề thủ công có thể chỉ cần vài buổi; phim theo một gia đình qua nhiều tháng thì việc thăm gần như liên tục. Điểm chung là ê-kíp càng nhỏ càng dễ được chấp nhận: hai người thường dễ hoà vào không gian hơn sáu người.

Sống với ánh sáng có sẵn

Phim tài liệu quan sát thường dựa vào ánh sáng có sẵn: nắng qua cửa sổ, bóng đèn tuýp trong xưởng, đèn dầu trên thuyền. Đặt đèn lớn làm nhân vật ý thức mình đang bị quay và thay đổi hành vi. Vì thế, hiểu ánh sáng của bối cảnh ở từng giờ là kỹ năng chính của người quay tài liệu.

Trong những lần thăm trước, ghi lại giờ nào nắng chiếu vào chỗ nhân vật hay ngồi làm việc, giờ nào căn phòng tối đến mức máy khó bắt hình. Nhà ống ở phố thường tối giữa nhà, sáng ở mặt tiền và giếng trời; nhà ở quê có hiên rộng, buổi chiều ánh sáng vàng và mềm. Từ đó, bạn có thể gợi ý nhẹ nhàng: thay vì quay cụ bà khâu áo trong góc tối, hỏi xem cụ có hay ngồi ở hiên vào buổi chiều không.

Khi bắt buộc phải bổ sung ánh sáng, dùng nguồn nhỏ, ấm, đặt khuất, hoặc tận dụng đồ có sẵn như đổi bóng đèn trong nhà sang bóng sáng hơn với sự đồng ý của chủ nhà. Mục tiêu là cảnh trông giống như vốn dĩ nó như vậy.

Âm thanh và bối cảnh phụ cho phỏng vấn

Tiếng nền là chất liệu. Tiếng máy khâu, tiếng sóng, tiếng chợ sáng là âm thanh của bối cảnh, thu riêng vài phút ở mỗi nơi để lúc dựng có chất liệu nối cảnh.

Phỏng vấn cần yên hơn. Lời kể của nhân vật phải nghe rõ. Nếu nơi làm việc quá ồn, chọn một bối cảnh phụ gần đó: góc sân, phòng khách, bậc thềm. Bối cảnh phụ vẫn nên liên quan đến đời sống nhân vật để không lạc tông.

Tắt bớt nguồn ồn có thể tắt. Xin phép tắt quạt, tủ lạnh, tivi trong lúc phỏng vấn và nhớ bật lại. Ghi một lời nhắc ở chỗ dễ thấy, vì quên bật tủ lạnh nhà người ta là chuyện có thật.

Hỏi nhân vật chọn chỗ ngồi. Khi phỏng vấn tại nhà, hỏi nhân vật thường ngồi đâu khi tiếp khách hoặc khi nghỉ ngơi. Chỗ quen thuộc giúp họ nói tự nhiên hơn, còn ê-kíp chỉ cần điều chỉnh góc máy và tránh nguồn ồn quanh chỗ đó. Nếu chỗ ấy quá tối hoặc quá ồn, hãy đề xuất một chỗ gần bên thay vì chuyển hẳn sang phòng khác.

Đừng ép nhân vật vào studio. Một phông nền trơn trong phòng thuê có thể làm hình gọn, nhưng nhân vật mất chỗ dựa quen thuộc và nói kém tự nhiên. Chỉ nên dùng khi đề tài cần sự tách bạch hoặc nhân vật yêu cầu giấu nơi ở.

Bối cảnh di động: trên đường, trên xe, trên thuyền

Nhiều phim tài liệu theo chân nhân vật đi lại: người chạy xe ôm, tài xế xe tải đường dài, ngư dân ra khơi, người buôn bán chuyến giữa các chợ. Bối cảnh lúc này không đứng yên, và việc chuẩn bị chuyển sang câu hỏi: ngồi ở đâu, buộc máy ở đâu, an toàn ra sao. Một chỗ ngồi sau xe máy, một góc cabin xe tải hay một khoang thuyền nhỏ đều chật, rung, thiếu điện và thay đổi ánh sáng liên tục.

Nguyên tắc đầu tiên là an toàn của nhân vật và người quay quan trọng hơn mọi khung hình. Không đề nghị nhân vật làm gì khác thường khi đang lái xe chỉ để có cảnh đẹp; không đứng ở mép thuyền khi biển động; không làm vướng tầm nhìn của người cầm lái. Với phương tiện có quy định riêng về số người, hàng hoá hoặc vùng hoạt động, hỏi rõ trước và tôn trọng quyết định của người chịu trách nhiệm phương tiện.

Về kỹ thuật, ê-kíp thường dùng máy nhỏ gọn, có chống rung, pin dự phòng nhiều, và chấp nhận rằng hình ảnh sẽ thô hơn cảnh tĩnh. Đổi lại là cảm giác chuyển động và sự thật mà không cảnh dàn dựng nào thay được. Trước chuyến đi dài, quay thử một chặng ngắn để biết máy đặt ở đâu không cản trở nhân vật làm việc.

Trách nhiệm với bối cảnh sau khi phim ra mắt

Phim tài liệu có đời sống dài. Một căn nhà, một con hẻm, một cái chợ xuất hiện trong phim có thể trở thành nơi người lạ tìm đến. Với nhân vật dễ tổn thương, như người nghèo, người bệnh, người đang có tranh chấp, việc lộ địa chỉ có thể gây phiền hà thật. Trước khi phát hành, rà lại các khung hình để chắc rằng số nhà, biển tên đường, đặc điểm nhận diện không lộ ra ngoài mức nhân vật đồng ý.

Gửi bản phim cho nhân vật xem trước khi công bố, nhất là những cảnh quay tại nhà. Đây không phải để họ kiểm duyệt nội dung, mà để họ biết nhà mình sẽ hiện ra thế nào trước công chúng. Nếu có cảnh nhân vật thấy bị xúc phạm vì không gian sống, cân nhắc nghiêm túc.

Cuối cùng, giữ liên lạc. Nhiều người làm phim tài liệu vẫn quay lại thăm nhân vật nhiều năm sau. Đó là cách giữ đạo đức nghề và cũng là cách những bộ phim tiếp theo có được sự tin cậy từ cộng đồng.

Câu hỏi thường gặp

Phim tài liệu có cần thuê bối cảnh không?

Thường không, vì bối cảnh là nơi nhân vật sống và làm việc. Tuy vậy, nhiều ê-kíp vẫn hỗ trợ nhân vật một khoản hoặc quà tương xứng với thời gian họ dành ra, nhất là khi việc quay làm gián đoạn công việc.

Có nên dọn dẹp nhà nhân vật trước khi quay?

Hạn chế tối đa. Đồ đạc kể chuyện về nhân vật. Chỉ dọn những gì nhân vật muốn dọn hoặc những chi tiết làm lộ thông tin riêng tư như giấy tờ, ảnh người khác không đồng ý xuất hiện.

Quay tài liệu ở chợ hay bến cảng cần xin phép ai?

Ngoài người được quay, cần hỏi ban quản lý chợ, cảng hoặc chính quyền địa phương tuỳ nơi. Thủ tục khác nhau theo địa phương và thay đổi theo thời gian, nên hỏi trực tiếp và tra quy định hiện hành.

Ê-kíp làm phim tài liệu nên có mấy người?

Càng nhỏ càng dễ hoà vào bối cảnh. Nhiều phim tài liệu quan sát chỉ có hai người, một quay hình và một thu âm. Ê-kíp lớn hợp với các buổi phỏng vấn có dàn dựng hoặc cảnh tái hiện.

Làm sao để nhân vật quen với máy quay trong nhà mình?

Thăm nhiều lần trước khi quay chính, mang máy nhỏ quay thử không chính thức, giữ ê-kíp ít người và không đặt đèn lớn. Sau vài buổi, phần lớn nhân vật quên dần máy quay và sinh hoạt tự nhiên hơn.

Có cần che địa chỉ nhà nhân vật trong phim không?

Nên rà kỹ và che những chi tiết nhận diện như số nhà, biển tên đường nếu nhân vật không muốn lộ, nhất là với người dễ bị làm phiền. Hỏi ý kiến nhân vật trước khi phát hành.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138