Xin một người lạ cho cả đoàn vào nhà quay phim là xin họ một điều lớn: thời gian, không gian riêng tư, sự yên ổn với hàng xóm và rủi ro đồ đạc bị hư. Chủ nhà đồng ý khi họ thấy ba điều: người hỏi đáng tin, đoàn có kế hoạch rõ ràng, và họ được tôn trọng quyền nói không. Cách mở lời quyết định phần lớn kết quả.
Bài này viết cho người đi tìm bối cảnh, ở bước từ lúc thấy một ngôi nhà, một cửa hàng phù hợp tới lúc chủ đồng ý cho đi xem kỹ. Phần thoả thuận tiền, đặt cọc, hợp đồng thuộc một danh mục khác của trang; ở đây chỉ bàn chuyện giao tiếp để có được cái gật đầu đầu tiên mà không làm ai khó chịu.
Người chủ nhà lo những gì khi nghe "đoàn phim"
Người lạ vào nhà. Đây là lo ngại lớn nhất, nhất là với nhà có người già, trẻ nhỏ, đồ quý. Họ không biết đoàn có bao nhiêu người, là ai, có ai giám sát không.
Đồ đạc bị hư, nhà bị bẩn. Họ hình dung cảnh dây điện chằng chịt, thiết bị nặng đặt lên sàn gỗ, giày dép đi khắp nhà. Nhiều người từng nghe chuyện đoàn quay xong để lại vết trầy, vết băng dính trên tường.
Phiền hàng xóm. Xe đỗ chắn cửa nhà bên, tiếng ồn tới khuya, người đứng đầy ngõ. Chủ nhà phải sống với hàng xóm sau khi đoàn đã đi.
Hình ảnh nhà mình xuất hiện ở đâu. Phim nói về chuyện gì, có cảnh nào khiến người quen nhận ra nhà mình và hiểu lầm không, ảnh có bị đăng lung tung không.
Mất thời gian. Một ngày quay đồng nghĩa với một ngày chủ nhà phải có mặt hoặc nhờ người trông, không làm được việc riêng.
Chọn người mở lời và thời điểm
Lần tiếp xúc đầu tiên tốt nhất là qua người quen của chủ nhà. Nếu có người giới thiệu, nhờ họ gọi hoặc nhắn trước một câu, kiểu "có nhóm bạn trẻ làm phim muốn hỏi xem nhà mình, em biết họ, anh chị nghe thử nhé". Cuộc gọi sau đó của bạn sẽ không còn là cuộc gọi của người lạ.
Khi không có người giới thiệu và bạn phải gõ cửa, chọn thời điểm chủ nhà thảnh thơi: giữa buổi sáng hoặc giữa buổi chiều, tránh giờ ăn, giờ nghỉ trưa, giờ đưa đón con, giờ cửa hàng đông khách. Ở nông thôn, tránh mùa vụ bận rộn và những ngày cả nhà có việc. Với cửa hàng, quán xá, nên đến như một vị khách, mua một món, rồi xin gặp chủ vào lúc vắng.
Người mở lời nên là một người, tối đa hai, ăn mặc gọn gàng, nói năng từ tốn. Một nhóm năm sáu người kéo tới cổng tạo cảm giác áp lực. Không mang máy quay lớn khi chưa được phép. Nếu có thể, để người có giọng địa phương hoặc hiểu phong tục vùng đó mở lời, nhất là khi đi khảo sát ở tỉnh xa.
Tờ giới thiệu một trang: mang theo mọi lúc
Một tờ giấy in sẵn giúp chủ nhà có thứ để cầm, đọc lại sau khi bạn đi và đưa cho người nhà xem. Nó cũng cho thấy đoàn làm việc nghiêm túc. Tờ giới thiệu nên có những nội dung sau.
- Tên dự án hoặc tên tạm, thể loại (phim ngắn, quảng cáo, MV, buổi chụp ảnh), đơn vị thực hiện hoặc trường nếu là phim sinh viên.
- Một hai câu về nội dung ở mức chung, đủ để chủ nhà biết phim không có gì khiến họ khó xử.
- Không gian đang cần và lý do nhà họ có vẻ phù hợp.
- Thời gian dự kiến: ngày nào, bao nhiêu giờ, kể cả thời gian dựng và dọn.
- Số người dự kiến và loại thiết bị ở mức dễ hiểu.
- Cam kết của đoàn: che chắn sàn, không đóng đinh, giữ trật tự, trả lại nguyên trạng, chịu trách nhiệm nếu có hư hỏng.
- Tên và cách liên lạc của người phụ trách, có thể kèm người giới thiệu nếu có.
Không cần in màu hay thiết kế cầu kỳ; rõ ràng và có tên người chịu trách nhiệm là đủ. Với phim sinh viên, giấy giới thiệu của trường hoặc của giảng viên hướng dẫn tăng độ tin cậy đáng kể.
Năm phút đầu tiên: nói gì và theo thứ tự nào
Chủ nhà thường quyết định có nghe tiếp hay không trong vài phút đầu. Dưới đây là một trình tự gợi ý, bạn điều chỉnh theo cách nói của mình.
- Chào, xưng tên, nói mình từ đâu tới và ai giới thiệu nếu có. Ví dụ giả định: "Cháu chào bác, cháu tên Minh, bên cháu là nhóm sinh viên đang làm phim tốt nghiệp."
- Nói thẳng lý do: đi ngang thấy nhà bác có cái sân rất hợp với một cảnh trong phim, muốn hỏi bác có sẵn lòng cho nhóm xem qua không.
- Nhấn mạnh đây mới là bước hỏi, chưa phải quyết định, và bác hoàn toàn có thể từ chối.
- Nếu chủ nhà tỏ ra quan tâm, đưa tờ giới thiệu, nói ngắn về thời gian, số người, cam kết.
- Hỏi chủ nhà có điều gì băn khoăn không, và hẹn một lần quay lại để xem kỹ hơn vào giờ chủ nhà tiện.
Tránh mở đầu bằng tiền. Câu "bác cho thuê nhà quay phim bao nhiêu" biến cuộc trò chuyện thành giao dịch trước khi có sự tin tưởng, và nhiều chủ nhà không có nhu cầu kiếm tiền sẽ từ chối ngay. Chuyện chi phí nên được nói sau, khi hai bên đã hiểu nhau và bối cảnh đã vào vòng chọn.
Trả lời các câu hỏi chủ nhà hay đặt ra
Chuẩn bị trước câu trả lời trung thực cho những câu sau. Đừng hứa điều đoàn không chắc làm được.
| Chủ nhà hỏi | Cách trả lời hợp lý |
|---|---|
| Bao nhiêu người, ở bao lâu? | Nói con số thật, kể cả người hậu cần, và tổng thời gian có cả dựng, dọn. Nói thấp đi để được gật đầu rồi tới ngày quay kéo đến gấp đôi là cách mất lòng nhanh nhất. |
| Có làm hỏng gì không? | Kể cụ thể cách đoàn bảo vệ sàn, tường, đồ đạc; nói rõ đoàn chịu trách nhiệm và sẽ ghi thành văn bản trước ngày quay. |
| Phim nói về chuyện gì? | Kể ngắn nội dung, đặc biệt cảnh quay ở nhà họ. Nếu có cảnh nhạy cảm như cãi vã, tang lễ, cảnh tình cảm, nói trước để họ quyết. |
| Nhà mình có bị lộ ra không? | Nói về việc có hiện số nhà, mặt tiền, đường phố hay không, và đoàn có thể tránh những góc nhận diện nếu họ muốn. |
| Hàng xóm thì sao? | Nói kế hoạch đỗ xe, giờ giấc, và đề nghị đoàn sẽ sang chào hỏi hàng xóm trước ngày quay. |
| Nhà mình được gì? | Nói trung thực về khoản bồi dưỡng hoặc phí thuê theo nguyên tắc của đoàn, hoặc nói sẽ trao đổi cụ thể sau khi xem kỹ, không đưa con số khi chưa thống nhất với sản xuất. |
Mỗi câu trả lời nên đi kèm một cam kết có thể kiểm tra được. Chủ nhà nghe "đoàn sẽ cẩn thận" thì không yên tâm; nghe "đoàn trải tấm lót trên toàn bộ lối đi, chụp ảnh hiện trạng trước và sau, và hai bên cùng ký" thì yên tâm hơn nhiều.
Cửa hàng, quán đang kinh doanh: mở lời khác nhà ở thế nào
Với tiệm tạp hoá, quán cà phê, tiệm may, tiệm cắt tóc, chủ không chỉ lo cho không gian mà lo cho việc buôn bán. Một ngày đoàn quay có thể là một ngày mất khách, hoặc khách quen tới thấy lộn xộn rồi bỏ đi. Vì vậy, câu hỏi đầu tiên chủ quán muốn nghe trả lời là đoàn sẽ ảnh hưởng tới việc bán hàng ra sao.
Chuẩn bị sẵn hai ba cách: quay vào ngày quán nghỉ hoặc ngoài giờ mở cửa, quay một góc trong lúc quán vẫn bán, hoặc thuê trọn quán một buổi và bù phần doanh thu theo thoả thuận. Hỏi chủ quán cách nào tiện nhất cho họ, đừng mặc định. Nhiều quán nhỏ thích quay sáng sớm trước giờ mở cửa hơn là đóng cửa nửa ngày.
Cũng nói rõ chuyện hình ảnh: phim có để lộ tên quán, biển hiệu, sản phẩm không. Có chủ quán mong được lên hình, có người lại không muốn vì sợ bị hiểu là quảng cáo hoặc sợ khách nhận ra. Tôn trọng cả hai, và ghi lại mong muốn đó để bộ phận quay phim và mỹ thuật xử lý trong khung hình.
Khi chủ nhà từ chối
Lời từ chối là kết quả bình thường, xảy ra nhiều hơn lời đồng ý. Cảm ơn chủ nhà đã dành thời gian, không nài nỉ, không hỏi đi hỏi lại, không nhờ người khác tới thuyết phục thay khi chủ nhà đã nói rõ. Sự tôn trọng này giữ cho bạn và cả nghề làm bối cảnh được đón tiếp ở những nơi khác.
Nếu lời từ chối có vẻ chưa dứt khoát, kiểu "để bác hỏi con trai đã", hỏi xin phép được gọi lại vào một ngày cụ thể và để lại tờ giới thiệu. Đúng hẹn mới gọi; nếu lần đó vẫn chưa được, coi như không và chuyển sang ứng viên khác. Nếu chủ nhà nói rõ lý do, như lo hàng xóm hay có người ốm, ghi lại để rút kinh nghiệm cho cách tiếp cận lần sau.
Đôi khi chủ nhà từ chối quay trong nhà nhưng đồng ý cho quay mặt tiền hay sân trước. Hỏi lại đạo diễn xem có dùng được phần đó không; nhiều kịch bản chỉ cần ngoại cảnh của một ngôi nhà đặc trưng, còn nội cảnh có thể quay ở nơi khác.
Sau cái gật đầu: những việc nên làm ngay
Khi chủ nhà đồng ý cho xem kỹ, gửi một tin nhắn xác nhận ngắn: cảm ơn, nhắc lại thời gian hẹn, số người sẽ tới, việc sẽ làm trong buổi xem. Tin nhắn này cũng là lần đầu chủ nhà có số liên lạc của bạn bằng văn bản.
Từ lúc đó, giữ một đầu mối duy nhất trong đoàn liên lạc với chủ nhà. Chủ nhà nhận cuộc gọi từ năm người khác nhau, mỗi người hỏi một kiểu, sẽ mất niềm tin rất nhanh. Mọi câu hỏi của các bộ phận khác đi qua người phụ trách bối cảnh.
Cập nhật cho chủ nhà mỗi khi có tiến triển, kể cả tin không vui như đạo diễn chọn nơi khác. Một tin nhắn cảm ơn kèm lời hẹn liên hệ khi có dự án phù hợp giữ cho mối quan hệ còn đó, và đôi khi chính chủ nhà sẽ giới thiệu bạn tới một ngôi nhà khác trong xóm.
Câu hỏi thường gặp
Có nên đưa tiền ngay khi chủ nhà cho xem nhà không?
Không nên đưa tiền ở lần gặp đầu, vì có thể khiến chủ nhà hiểu là đã thoả thuận thuê. Một món quà nhỏ như hộp bánh, giỏ trái cây khi tới xem kỹ là cách cảm ơn tự nhiên hơn.
Phim sinh viên có dễ được đồng ý hơn không?
Thường có, vì nhiều người sẵn lòng giúp người trẻ học nghề. Nhưng sinh viên cũng phải chuẩn bị chu đáo như đoàn chuyên nghiệp, có giấy giới thiệu của trường và cam kết rõ ràng.
Có được quay ở nhà khi người thuê đồng ý nhưng chủ sở hữu chưa biết không?
Nên hỏi người thuê xem hợp đồng thuê nhà có cho phép không và tốt nhất là có sự đồng ý của chủ sở hữu, nhất là khi quay nhiều ngày hoặc có thay đổi đồ đạc. Tránh rắc rối về sau cho cả người thuê và đoàn.
Nên gọi điện hay đến tận nơi lần đầu?
Có người giới thiệu thì gọi điện sau khi người đó đã báo trước. Không có người giới thiệu thì đến tận nơi thường hiệu quả hơn, vì chủ nhà thấy mặt người hỏi và đọc được tờ giới thiệu.
Chủ nhà đồng ý miệng rồi có cần làm giấy không?
Có. Sự đồng ý cuối cùng nên ghi thành giấy xác nhận hoặc hợp đồng, nêu thời gian, khu vực, điều kiện và chữ ký hai bên. Đó là cách bảo vệ cả chủ nhà lẫn đoàn khi có hiểu lầm.