Điện là thứ ê-kíp nhỏ hay coi nhẹ nhất cho tới khi cầu dao nhà chủ nhảy giữa cảnh đẹp nhất trong ngày. Ở bối cảnh thật, bạn đang dùng hệ thống điện được thiết kế cho một gia đình nấu cơm, bật điều hoà, chứ không phải cho năm bóng đèn quay phim cùng lúc. Hiểu điện ở mức nguyên lý giúp bạn hỏi đúng câu, chọn đúng thiết bị và biết lúc nào phải gọi người có chuyên môn.
Bài này giải thích cách ước tổng công suất, những câu cần hỏi chủ nhà về điện, khi nào nên tính tới máy phát, và các nguyên tắc an toàn. Bài không hướng dẫn đấu nối hay can thiệp tủ điện: phần đó là việc của thợ điện có chứng chỉ hoặc người phụ trách điện có kinh nghiệm của ê-kíp.
Ước tổng công suất bằng phép cộng đơn giản
Mỗi thiết bị đều ghi công suất tiêu thụ, đơn vị oát, trên nhãn hoặc trong thông số kỹ thuật. Việc đầu tiên khi lập kế hoạch điện là liệt kê mọi thứ sẽ cắm điện cùng một lúc: đèn, sạc pin, màn kiểm hình, máy tính dựng tại chỗ, quạt cho diễn viên, ấm đun nước của khu ăn uống. Cộng lại, bạn có tổng công suất cao nhất có thể xảy ra.
Với điện sinh hoạt một pha ở Việt Nam, điện áp danh định là 220 vôn. Dòng điện xấp xỉ bằng công suất chia điện áp. Ví dụ giả định: bốn đèn mỗi đèn 600 oát, cộng thêm khoảng 600 oát cho sạc và thiết bị khác, tổng 3.000 oát, chia 220 ra khoảng 14 ampe. Nếu một ổ cắm hay một nhánh điện trong nhà chỉ được bảo vệ bởi một cầu dao nhỏ hơn con số đó, nó sẽ nhảy hoặc dây nóng lên. Thực tế còn phải tính cả những gì gia đình đang dùng trên cùng nhánh, như tủ lạnh, điều hoà, bình nóng lạnh.
Nguyên tắc phổ biến trong nghề là không chạy một mạch điện sát mức tối đa liên tục nhiều giờ; nhiều người phụ trách điện chỉ cho tải tới khoảng bốn phần năm khả năng của mạch. Đây là quy tắc an toàn tham khảo, không thay cho đánh giá của thợ điện khi tải lớn. Con số cụ thể của từng nhà phụ thuộc vào dây dẫn, cầu dao và tình trạng hệ thống, những thứ người ngoài không thể biết chỉ bằng cách nhìn ổ cắm.
Loại đèn và mức tiêu thụ điện tương đối
Chọn đèn ảnh hưởng trực tiếp tới bài toán điện. Bảng dưới so sánh tương đối các loại đèn hay gặp, không đưa con số của hãng nào cụ thể; hãy đọc thông số trên chính thiết bị bạn thuê.
| Loại đèn | Mức tiêu thụ so với độ sáng | Nhiệt toả ra | Ghi chú khi dùng ở nhà dân |
|---|---|---|---|
| Đèn LED dạng bảng hoặc dạng ống | Thấp | Ít | Thường cắm được ổ thường; nhiều loại chạy pin, giảm hẳn dây điện |
| Đèn LED công suất lớn dạng một chấm sáng | Trung bình | Vừa, có quạt tản nhiệt | Cộng tổng cẩn thận khi dùng từ hai đèn trở lên; quạt có thể có tiếng |
| Đèn sợi đốt truyền thống | Cao | Rất nhiều | Nhanh làm nhảy cầu dao và nóng phòng; tránh đặt gần rèm, gỗ, trần thấp |
| Đèn phóng điện công suất lớn | Hiệu quả nhưng tổng công suất lớn | Nhiều | Thường cần nguồn riêng hoặc máy phát và người phụ trách điện chuyên |
Với ê-kíp nhỏ quay trong nhà dân, chuyển sang đèn LED và đèn chạy pin là cách hiệu quả nhất để giảm cả rủi ro lẫn số dây điện bò trên sàn. Ánh sáng tự nhiên qua cửa sổ, nếu biết tận dụng, còn tiết kiệm hơn nữa.
Những câu cần hỏi chủ nhà về điện trong buổi khảo sát
Chủ nhà thường không biết thông số kỹ thuật, nhưng biết nhà mình hay nhảy cầu dao lúc nào và ổ nào chung nhánh với ổ nào. Những câu hỏi dưới đây lấy được thông tin đó mà không đòi họ phải là thợ điện.
- Tủ điện và cầu dao tổng ở đâu, ai trong nhà biết thao tác, có được chụp ảnh tủ điện để người phụ trách điện xem trước không.
- Nhà đã từng bị nhảy cầu dao khi bật nhiều thiết bị chưa, thường là khi bật cái gì.
- Các tầng hoặc các phòng có đi chung một nhánh điện không; ổ cắm nào là ổ cho điều hoà, bình nóng lạnh, máy giặt.
- Trong ngày quay, gia đình có dùng thiết bị công suất lớn nào không, như nấu bếp điện, đun nước nóng.
- Khu vực có lịch cắt điện hay thường mất điện không; có ai trong khu biết lịch không.
- Chủ nhà có đồng ý cho dùng máy phát đặt ngoài nhà không, đặt ở đâu không làm phiền hàng xóm.
Ghi lại câu trả lời, chụp ảnh tủ điện (chỉ chụp, không mở hay chạm), và gửi cho người phụ trách điện của ê-kíp trước ngày quay. Nếu hệ thống trông cũ, dây chằng chịt hay có dấu vết cháy, đó là dấu hiệu nên dùng máy phát hoặc đèn pin thay vì cắm vào điện nhà.
Khi nào nên dùng máy phát và những điều cần nhớ
Khi tổng tải vượt khả năng của điện nhà. Đây là lý do phổ biến nhất. Thay vì chia tải ra hàng chục ổ cắm và hy vọng, một máy phát có công suất phù hợp do người có kinh nghiệm vận hành là lựa chọn an toàn hơn.
Khi quay ngoại cảnh không có nguồn điện. Cánh đồng, bãi biển, đồi, công trình bỏ hoang. Với ê-kíp nhỏ, cân nhắc đèn và trạm sạc chạy pin trước; máy phát chỉ khi thật cần.
Đặt máy phát ngoài trời, xa cửa và cửa sổ. Máy phát chạy xăng dầu thải ra khí độc không màu không mùi. Tuyệt đối không đặt máy phát trong nhà, trong gara kín, dưới gầm cầu thang hay sát cửa sổ đang mở.
Máy phát không đấu vào điện nhà. Máy phát cấp điện qua dây và tủ phân phối riêng của ê-kíp tới thiết bị, không cắm ngược vào ổ điện nhà hay nối vào tủ điện của chủ nhà. Việc nối vào hệ thống điện công trình là việc của thợ điện có chuyên môn và cần thiết bị chuyển nguồn phù hợp.
Tính tới tiếng ồn. Máy phát ồn cả với bộ phận âm thanh lẫn với hàng xóm. Đặt xa và quay hướng xả ra phía không có người, hỏi chủ nhà vị trí ít làm phiền nhất, và tắt khi không cần.
Nhiên liệu cất riêng, xa nguồn nhiệt. Can nhiên liệu dự phòng để ngoài trời, nơi thoáng, có người trông, tránh xa đèn nóng, khu hút thuốc và khu nấu ăn.
Dây điện trên set: đi dây gọn và an toàn
Phần lớn tai nạn liên quan tới điện ở bối cảnh nhỏ không phải điện giật mà là vấp ngã vì dây. Một sợi dây vắt ngang lối đi tối, dưới chân người đang khiêng đồ, là đủ gây ngã và kéo đổ chân đèn. Vì vậy đi dây gọn là việc an toàn, không chỉ là việc thẩm mỹ.
Một số nguyên tắc đơn giản: dây chạy sát chân tường, không cắt ngang lối đi chính; chỗ bắt buộc phải cắt ngang thì phủ tấm thảm hoặc dùng máng che dây và đánh dấu bằng băng dính màu sáng. Không luồn dây dưới thảm nhà vì không ai thấy và dây nóng lên không toả nhiệt được. Không chạy dây qua khe cửa sẽ bị đóng lại, không treo dây lên vật sắc. Dây cuộn trên lô cần tháo hết ra khi dùng tải lớn, vì dây cuộn chặt có thể nóng lên.
Không nối nhiều ổ cắm kéo dài nối tiếp nhau thành chuỗi, và không cắm thiết bị công suất lớn vào ổ cắm kéo dài loại nhỏ dành cho đồ gia dụng nhẹ. Ổ cắm, dây và phích nào có vỏ nứt, lõi lộ ra, hoặc ấm lên bất thường khi dùng thì rút ra và để riêng, không dùng tiếp trong ngày.
Nguyên tắc an toàn điện mà cả ê-kíp cần biết
Không phải ai trong ê-kíp cũng cần hiểu kỹ thuật điện, nhưng ai cũng cần biết những nguyên tắc dưới đây. Phổ biến chúng trong buổi họp nhanh đầu ngày, mất chưa tới hai phút.
- Chỉ người phụ trách điện được cắm, rút thiết bị công suất lớn và thao tác tủ phân phối của ê-kíp; người khác cần thì nhờ.
- Không ai được mở, chạm vào hay thao tác tủ điện của chủ nhà; cầu dao nhảy thì báo người quản lý bối cảnh để chủ nhà hoặc người được chỉ định xử lý.
- Tay ướt không chạm vào phích cắm, ổ điện, đèn. Cảnh có nước, mưa nhân tạo hay quay gần hồ bơi phải được người phụ trách điện kiểm trước.
- Đèn nóng đặt xa rèm, giấy, vải, gỗ; không trùm vải lên đèn đang bật trừ loại vật liệu được làm cho việc đó.
- Thấy mùi khét, khói, tia lửa hay dây nóng bất thường thì báo to, ngừng dùng thiết bị đó và để người phụ trách xử lý.
- Biết vị trí bình chữa cháy gần nhất của bối cảnh, hoặc mang theo bình của ê-kíp và đặt ở chỗ dễ lấy.
- Cuối ngày, người phụ trách điện kiểm lại mọi thiết bị đã rút, ổ cắm nhà trả về tình trạng ban đầu.
Khi có người bị điện giật, việc đầu tiên là ngắt nguồn điện chứ không chạm trực tiếp vào người đó, rồi gọi cấp cứu 115. Các bước sơ cứu cụ thể nên được học trong khoá sơ cứu có người hướng dẫn, không học qua bài viết.
Sơ đồ điện một trang gửi trước ngày quay
Sau buổi khảo sát, người phụ trách điện hoặc trưởng ánh sáng nên gom mọi thông tin vào một sơ đồ điện đơn giản, vẽ tay cũng được. Sơ đồ ghi vị trí tủ điện của nhà, những ổ cắm được phép dùng và thuộc nhánh nào nếu chủ nhà biết, vị trí đặt máy phát nếu có, đường đi của dây chính, và chỗ đặt tủ phân phối hay ổ chia của ê-kíp. Kèm theo là danh sách thiết bị sẽ cắm vào mỗi nguồn và tổng công suất ước tính cho từng nguồn.
Sơ đồ này có ba công dụng. Thứ nhất, nó buộc người lập kế hoạch phải cộng tải thật thay vì nói "chắc đủ". Thứ hai, sáng ngày quay, bộ phận ánh sáng không phải hỏi nhau cắm vào đâu, nên đi dây nhanh và gọn ngay từ đầu. Thứ ba, khi có sự cố như cầu dao nhảy hay mất điện cả khu, ai cũng biết thiết bị nào đang ở nguồn nào để tắt bớt hoặc chuyển sang nguồn dự phòng trong vài phút.
Nên ghi thêm phương án dự phòng ngay trên cùng tờ: nếu điện nhà không đủ thì bỏ bớt đèn nào, đèn chạy pin nào thay vào, pin dự phòng đủ dùng trong bao lâu. Gửi sơ đồ cho phó đạo diễn để họ biết những giới hạn này khi xếp cảnh. Một cảnh cần bốn đèn lớn nên được xếp lúc gia đình không nấu ăn, chẳng hạn giữa buổi sáng, thay vì đúng giờ cơm trưa khi bếp điện và lò vi sóng nhà chủ đều đang chạy.
Câu hỏi thường gặp
Có thể cắm nhiều đèn vào nhiều ổ khác nhau trong nhà để chia tải không?
Chỉ chia tải hiệu quả khi các ổ thuộc các nhánh điện khác nhau, điều mà người ngoài không biết chắc chỉ bằng cách nhìn. Hãy hỏi chủ nhà, nhờ người phụ trách điện kiểm tra, hoặc giảm tải bằng đèn LED và đèn chạy pin thay vì đoán.
Cầu dao nhà chủ nhảy giữa cảnh thì làm gì?
Tắt bớt thiết bị của ê-kíp trước, rồi báo người quản lý bối cảnh để chủ nhà hoặc người được họ chỉ định bật lại. Không tự mở tủ điện. Nếu cầu dao nhảy lại lần nữa sau khi giảm tải, ngừng dùng điện nhà và chuyển sang nguồn khác.
Ê-kíp sinh viên có cần máy phát không?
Phần lớn phim ngắn sinh viên quay trong nhà có thể làm bằng ánh sáng tự nhiên, đèn LED công suất vừa và đèn chạy pin mà không cần máy phát. Máy phát chỉ nên dùng khi có người biết vận hành an toàn, vì nó thêm rủi ro về khí thải, nhiên liệu và tiếng ồn.
Quay ngoài trời khi trời mưa có dùng điện được không?
Rất rủi ro. Thiết bị điện, phích cắm và chỗ nối dây phải được che kín và đặt cao khỏi nước, và người phụ trách điện quyết định có tiếp tục hay không. Khi có sấm sét, ngừng làm việc ngoài trời và đưa mọi người vào nơi trú an toàn.
Chủ nhà có được tính thêm tiền điện không?
Điều này do thoả thuận giữa hai bên, thường ghi trong hợp đồng thuê dưới dạng phí điện cố định hoặc tính theo đồng hồ. Nên thống nhất trước ngày quay, ghi chỉ số đồng hồ điện lúc đến và lúc về nếu tính theo thực tế.
Ai nên là người phụ trách điện trong ê-kíp nhỏ?
Lý tưởng là người có chuyên môn điện hoặc nhiều kinh nghiệm làm ánh sáng. Nếu ê-kíp không có ai như vậy, hãy giữ tải nhỏ, ưu tiên thiết bị chạy pin và thuê thợ điện có chứng chỉ khi cần tải lớn hoặc phải làm việc với tủ điện.