Giờ vàng là khoảng thời gian ngay sau bình minh và trước hoàng hôn khi mặt trời thấp, ánh sáng mềm, ấm và rọi xiên; giờ xanh là quãng ngắn sau khi mặt trời lặn hoặc trước khi mọc, bầu trời chuyển xanh thẫm. Hai khoảng giờ này là lý do nhiều ê-kíp chấp nhận dậy lúc bốn giờ sáng hoặc đứng chờ cả buổi chiều chỉ để quay vài phút.
Vấn đề là các bài hướng dẫn nước ngoài thường nói giờ vàng kéo dài cả tiếng đồng hồ, trong khi ở Việt Nam, mặt trời lên xuống dốc hơn nên quãng đẹp ngắn hơn đáng kể. Bài này giải thích vì sao, cách tính giờ cho đúng ngày và đúng nơi, và cách tổ chức buổi quay để không lãng phí từng phút ánh sáng.
Vì sao giờ vàng ở Việt Nam ngắn hơn ảnh mẫu nước ngoài
Ánh sáng giờ vàng đẹp vì mặt trời ở thấp, tia sáng phải đi qua lớp khí quyển dày hơn, phần ánh sáng xanh bị tán xạ bớt, còn lại tông vàng cam ấm. Mặt trời càng ở gần đường chân trời lâu thì giờ vàng càng kéo dài.
Ở các nước vĩ độ cao, mặt trời mọc và lặn theo đường xiên, trườn dọc chân trời rất lâu, nên ánh sáng thấp có thể kéo dài cả tiếng hoặc hơn. Việt Nam nằm gần xích đạo hơn nhiều, mặt trời mọc lên và lặn xuống theo đường gần như thẳng đứng. Chỉ sau vài chục phút kể từ lúc mọc, mặt trời đã lên đủ cao để ánh sáng chuyển sang trắng và gắt.
Hệ quả thực tế là ở Việt Nam, khoảng ánh sáng vàng đẹp nhất thường chỉ tính bằng vài chục phút ở mỗi đầu ngày, và giờ xanh còn ngắn hơn nữa. Càng vào phía nam, các quãng này càng ngắn. Ở miền Bắc vào mùa đông, mặt trời thấp hơn nên giờ vàng có thể dài hơn một chút, nhưng trời lại hay mù và âm u.
Một yếu tố nữa là độ ẩm và bụi. Không khí ẩm, khói đốt rơm rạ ở đồng bằng hay bụi đô thị khiến mặt trời lúc gần lặn có khi biến mất sau một lớp mù trước khi chạm chân trời. Nhiều buổi chiều, giờ vàng thực tế kết thúc sớm hơn giờ ứng dụng báo đến mười lăm, hai mươi phút. Vì vậy hãy coi giờ trên ứng dụng là mốc muộn nhất chứ không phải mốc chắc chắn.
Diễn biến ánh sáng từ hoàng hôn đến khi trời tối
Bảng dưới mô tả các pha ánh sáng theo thứ tự ở một buổi chiều trời quang. Bình minh diễn ra theo chiều ngược lại. Độ dài từng pha thay đổi theo mùa và vùng, nên không ghi số phút cố định.
| Pha | Mặt trời ở đâu | Ánh sáng trông thế nào | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Cuối buổi chiều | Còn khá cao, bắt đầu thấp dần | Vẫn trắng, bóng đổ dài ra, tương phản còn mạnh | Cảnh rộng cần thấy rõ cảnh vật |
| Giờ vàng | Thấp, gần chân trời | Vàng cam, mềm, rọi xiên, viền tóc sáng khi ngược sáng | Chân dung, ảnh cưới, cảnh tình cảm, ngược sáng |
| Lúc mặt trời chạm chân trời | Đang lặn | Đỏ cam, tối nhanh, mặt người bắt đầu thiếu sáng | Bóng đen trên nền trời, cảnh rộng |
| Giờ xanh | Dưới chân trời một chút | Trời xanh thẫm, không bóng đổ, đèn phố và đèn nhà bắt đầu nổi | Cảnh phố lên đèn, cảnh trong nhà nhìn ra cửa sổ |
| Trời tối | Xa dưới chân trời | Trời đen, chỉ còn đèn nhân tạo | Cảnh đêm có đèn dựng |
Điều người mới hay bỏ lỡ là pha giờ xanh: nhiều ê-kíp thu dọn ngay khi mặt trời lặn, trong khi mười lăm phút sau đó mới là lúc bầu trời và đèn phố cân bằng đẹp nhất cho cảnh thành phố.
Tính giờ vàng cho đúng ngày và đúng địa điểm
Không nên dùng một mốc giờ chung kiểu "năm giờ chiều là giờ vàng". Giờ mặt trời lặn ở cùng một nơi có thể chênh nhau gần một tiếng giữa các tháng, và chênh giữa các vùng.
- Tra giờ mặt trời mọc và lặn cho đúng địa điểm, đúng ngày dự kiến quay bằng ứng dụng thời tiết hoặc ứng dụng mô phỏng mặt trời. Lưu ý giờ tra cho Hà Nội không dùng được cho Cà Mau hay Lào Cai.
- Xem hướng mặt trời lặn trên ứng dụng: mùa hè mặt trời lặn lệch về tây bắc, mùa đông lệch về tây nam. Hướng này quyết định chỗ đặt người mẫu để có ngược sáng hay nắng chiếu mặt.
- Kiểm tra chân trời thật ở bối cảnh: núi, đồi, hàng cây hay nhà cao ở phía tây sẽ "nuốt" mặt trời sớm hơn giờ lặn trên lý thuyết. Ở thung lũng vùng núi, nắng có thể tắt trước giờ lặn khá lâu.
- Đặt mốc tập trung ê-kíp sớm hơn thời điểm bắt đầu giờ vàng ít nhất bốn mươi lăm phút để dựng máy, trang điểm lại và chạy thử vị trí.
- Xem dự báo mây và độ ẩm trong ngày. Trời có mây mỏng ở chân trời đôi khi cho hoàng hôn rực hơn; mây dày phía tây thì giờ vàng gần như không có.
- Chuẩn bị sẵn một kế hoạch cho trường hợp giờ vàng thất bại, ví dụ chuyển sang chụp giờ xanh có đèn, hoặc dời cảnh sang buổi sáng hôm sau.
Với bình minh, mọi việc khó hơn vì phải di chuyển trong bóng tối. Hãy đến bối cảnh từ hôm trước để biết đường đi, chỗ đỗ xe và vị trí đặt máy.
Tổ chức buổi quay để dùng hết từng phút ánh sáng
Quay cảnh khó nhất trước. Trong giờ vàng, mỗi phút ánh sáng lại khác một chút. Cảnh quan trọng nhất, khó diễn nhất hoặc cần nhiều người nhất nên được quay đầu tiên, khi ánh sáng còn ổn định. Cảnh phụ, cảnh cận chi tiết để cuối.
Chạy thử từ trước, không tập dượt trong giờ vàng. Diễn viên, người mẫu nên tập vị trí và động tác trong lúc ánh sáng còn trắng. Khi giờ vàng bắt đầu, mọi người chỉ việc diễn thật.
Giảm số lần đổi góc máy. Đổi góc máy kéo theo dời đèn, dời tấm hắt sáng, chỉnh lại khung hình. Trong giờ vàng, hãy chọn sẵn hai hoặc ba vị trí máy và chấp nhận bỏ những góc phụ.
Khoá cân bằng trắng. Để máy tự cân bằng trắng trong giờ vàng thì máy sẽ cố "sửa" ánh sáng vàng về trắng, làm mất chính cái bạn đang đi tìm. Hãy đặt cân bằng trắng cố định theo ánh sáng ban ngày và giữ nguyên suốt buổi để màu giữa các cú máy khớp nhau.
Có người theo dõi giờ. Một người trong ê-kíp chỉ có nhiệm vụ báo giờ: còn bao nhiêu phút đến lúc mặt trời chạm núi, chạm nhà. Đạo diễn hay nhiếp ảnh gia đang tập trung rất dễ quên thời gian.
Mang theo tấm hắt sáng. Khi người mẫu đứng ngược sáng, mặt sẽ tối. Một tấm hắt sáng màu trắng hoặc bạc đủ để đưa chút ánh sáng lên mặt mà vẫn giữ viền sáng ở tóc.
Chọn bối cảnh ngoài trời cho giờ vàng
Không phải bối cảnh nào cũng tận dụng được giờ vàng. Tiêu chí đầu tiên là chân trời phía mặt trời mọc hoặc lặn phải thoáng. Một cánh đồng ở Đồng Tháp, một bờ đê ở Ninh Bình, một bãi biển quay về hướng tây hay một sườn đồi thông ở Lâm Đồng đều có lợi thế này. Ngược lại, con phố hẹp giữa hai dãy nhà cao gần như mất giờ vàng ở mặt đất, chỉ còn tầng trên cùng của nhà là bắt được nắng.
Lưu ý chuyện bờ biển: dải bờ biển miền Trung chủ yếu quay mặt về hướng đông, nên ở đó bạn có bình minh trên biển chứ không có hoàng hôn trên biển. Muốn mặt trời lặn xuống mặt nước, ê-kíp phải tìm bờ biển quay về hướng tây, như một số bãi ở phía tây đảo Phú Quốc thuộc An Giang, hoặc những đoạn bờ vịnh, bờ hồ có hướng phù hợp. Kiểm tra hướng trên ứng dụng bản đồ trước khi đi xa.
Tiêu chí thứ hai là có chỗ đặt người mẫu sao cho ánh sáng tới đúng hướng mong muốn. Muốn nắng vàng chiếu lên mặt, người mẫu phải quay về phía mặt trời, nghĩa là phía sau họ là cảnh vật ở hướng ngược lại. Muốn ngược sáng có viền tóc, người mẫu quay lưng về mặt trời. Hai lựa chọn này cho hai nền hoàn toàn khác nhau, nên cần nhìn cả hai phía khi khảo sát.
Tiêu chí thứ ba là an toàn khi trời tối. Quay xong giờ xanh, ê-kíp sẽ thu dọn trong bóng tối ở bờ đê, ruộng hay ghềnh đá. Hãy mang đèn pin, biết trước đường ra và không để ai đi một mình.
Giờ xanh: quãng ngắn nhất nhưng đẹp cho cảnh phố
Giờ xanh hữu ích nhất cho bối cảnh có đèn nhân tạo: một con phố lên đèn, một quán cà phê nhìn từ ngoài vào, cửa sổ căn hộ sáng đèn vàng giữa nền trời xanh thẫm. Lúc này độ sáng của bầu trời và độ sáng của đèn trong nhà xấp xỉ nhau, nên máy ghi được cả hai mà không bên nào cháy trắng hay chìm đen.
Để tận dụng, cần bật sẵn mọi đèn trong bối cảnh trước khi mặt trời lặn: đèn quán, đèn trang trí, đèn bàn. Nếu là nhà thuê, hãy thống nhất với chủ nhà từ trước về việc bật đèn các phòng nhìn ra phố. Người quay đặt máy lên chân, chọn khung hình và chờ. Có những khung cảnh chỉ đẹp trong khoảng năm đến mười phút giữa lúc trời còn đủ xanh và lúc trời đã chuyển đen.
Với ảnh cưới hay chân dung trong giờ xanh, mặt người gần như không còn ánh sáng tự nhiên, nên cần một nguồn đèn nhỏ đặt lên mặt. Đèn này nên có màu ấm để tách khỏi nền trời xanh lạnh, tạo cảm giác ấm áp. Nếu không có đèn, đứng gần một cửa kính quán sáng đèn cũng là một cách mượn ánh sáng sẵn có.
Một mẹo khác: giờ xanh buổi sáng ít người hơn giờ xanh buổi chiều. Phố đi bộ, chợ hay bến cảng lúc trước bình minh vắng hơn hẳn, nhưng đèn đường có thể tắt rất sớm theo giờ cài đặt của địa phương, nên kiểm tra trước.
Câu hỏi thường gặp
Giờ vàng ở Việt Nam kéo dài bao lâu?
Thường chỉ vài chục phút ở mỗi đầu ngày, ngắn hơn nhiều so với các nước vĩ độ cao vì mặt trời mọc và lặn theo đường gần như thẳng đứng. Độ dài thay đổi theo mùa, vùng và mây mù, nên hãy tra cho đúng ngày và đến sớm.
Vì sao ứng dụng báo còn nắng mà ở bối cảnh trời đã tối?
Ứng dụng tính giờ mặt trời lặn ở đường chân trời phẳng. Thực tế núi, đồi, hàng cây hay nhà cao phía tây che mặt trời sớm hơn, và lớp mù ẩm hay khói cũng nuốt mất nắng trước giờ lặn trên lý thuyết.
Có nên để máy tự cân bằng trắng trong giờ vàng không?
Không nên. Chế độ tự động sẽ cố đưa màu vàng về trắng, làm mất không khí ấm và khiến màu giữa các cú máy lệch nhau. Đặt cân bằng trắng cố định theo ánh sáng ban ngày và giữ nguyên suốt buổi.
Bờ biển miền Trung có chụp được hoàng hôn trên biển không?
Phần lớn bờ biển miền Trung quay về hướng đông, nên ở đó đẹp nhất là bình minh trên biển. Muốn mặt trời lặn xuống mặt nước, cần tìm bờ biển hoặc bờ hồ quay về hướng tây và kiểm hướng trên bản đồ trước khi đi.
Giờ xanh hợp với loại cảnh nào?
Giờ xanh hợp nhất với cảnh có đèn nhân tạo như phố lên đèn, quán cà phê nhìn từ ngoài vào, cửa sổ căn hộ sáng đèn. Lúc đó trời và đèn sáng xấp xỉ nhau nên máy ghi được cả hai. Nhớ bật sẵn đèn trước khi mặt trời lặn.
Trời âm u cả ngày thì có còn giờ vàng không?
Gần như không có nắng vàng rọi xiên, nhưng ánh sáng cuối ngày vẫn mềm và dịu. Bạn có thể chuyển sang cảnh không cần nắng, dùng đèn ấm giả nắng ở cự ly gần, hoặc dời cảnh quan trọng sang một ngày trời quang khác.