Thu âm tại bối cảnh không chỉ là gắn micro lên diễn viên rồi bấm ghi. Người dựng phim cần nhiều thứ hơn câu thoại: một đoạn tiếng nền của căn phòng để vá chỗ hở, tiếng hiện trường của khu phố để làm không khí, những tiếng động riêng lẻ mà máy quay không bắt được. Thiếu những thứ này, khi dựng, mỗi chỗ cắt nghe như một cú hụt hơi.
Bài này dành cho ê-kíp nhỏ, sinh viên làm phim, người làm video doanh nghiệp: những việc cần làm với âm thanh ngay tại bối cảnh, theo thứ tự trong ngày quay, kèm những thói quen giúp cả ê-kíp giữ yên lặng mà không ai phải quát tháo.
Room tone là gì và vì sao không được bỏ qua
Không có căn phòng nào hoàn toàn im lặng. Ngay cả khi không ai nói, vẫn có tiếng quạt xa, tiếng xe ngoài đường vọng vào, tiếng hơi thở của toà nhà. Tiếng nền riêng của mỗi căn phòng ở mỗi thời điểm được gọi là room tone. Nó giống như dấu vân tay âm thanh của bối cảnh.
Khi dựng, người dựng phải cắt bỏ những chỗ thừa giữa các câu thoại: tiếng ho, tiếng đạo diễn hô, tiếng ghế kêu. Chỗ bị cắt nếu để trống sẽ thành khoảng im lặng tuyệt đối, nghe rất giả, như âm thanh bị tắt đột ngột. Người dựng lấp chỗ đó bằng room tone thu từ đúng căn phòng ấy, để tiếng nền chạy liền mạch.
Cách thu rất đơn giản: sau khi quay xong một cảnh, trước khi ai di chuyển hay tắt đèn, người thu âm hô to để cả ê-kíp đứng yên tại chỗ, không nói, không cử động, rồi ghi từ ba mươi giây đến một phút. Micro giữ nguyên vị trí và mức thu như lúc quay. Mọi thiết bị đang chạy lúc quay như đèn, quạt máy quay cũng giữ nguyên.
Mỗi bối cảnh, thậm chí mỗi góc của cùng một bối cảnh nếu micro đặt khác hẳn, nên có room tone riêng. Đặt tên tệp rõ ràng theo cảnh và phòng. Việc này tốn một phút nhưng tiết kiệm hàng giờ cho người dựng, và là dấu hiệu của một ê-kíp làm việc chuyên nghiệp.
Tiếng hiện trường và tiếng động riêng: thu gì ngoài thoại
Tiếng không khí của bối cảnh. Khác với room tone, đây là bản ghi dài vài phút của toàn khu vực khi đang sinh hoạt bình thường: tiếng chợ sáng, tiếng phố buổi tối, tiếng sóng ở bãi biển, tiếng gió trên đồi. Người dựng dùng nó làm lớp nền, giúp cảnh có chiều sâu và nối các cú máy quay ở những thời điểm khác nhau.
Tiếng động riêng của đồ vật trong cảnh. Tiếng mở cánh cửa gỗ của nhà cổ, tiếng bật bếp ga, tiếng pha cà phê phin nhỏ giọt, tiếng chuông xe đạp. Trong lúc quay, những tiếng này thường bị át hoặc nằm xa micro. Thu riêng sau khi quay, micro đặt gần, ghi vài lần.
Câu thoại thu lại không hình. Khi một câu thoại bị tiếng còi xe đè lên mà đã hết giờ quay lại, hãy nhờ diễn viên nói lại câu đó ngay tại chỗ, cùng nhịp, cùng cảm xúc, không cần máy quay. Người dựng có thể ghép giọng sạch vào hình cũ.
Tiếng bước chân, tiếng quần áo. Với cảnh có nhiều chuyển động, ghi thêm tiếng bước chân trên đúng mặt sàn của bối cảnh: gạch, gỗ, sỏi, cát. Mỗi mặt sàn có tiếng khác nhau, rất khó tìm lại đúng như vậy về sau.
Ghi chú đi kèm. Mỗi bản ghi phụ cần một dòng ghi chú: cảnh nào, thứ gì, vị trí micro. Không có ghi chú, sau một ngày quay sẽ có hàng chục tệp không ai biết là gì.
Trình tự âm thanh cho một cảnh tại bối cảnh
Thứ tự dưới đây áp dụng cho cảnh có thoại, quay bằng máy quay và máy ghi âm rời. Ê-kíp chỉ dùng micro gắn máy quay vẫn có thể làm theo phần lớn các bước.
- Trước khi dựng đèn, người thu âm đi một vòng nghe bối cảnh, tắt những nguồn ồn đã thoả thuận với chủ nhà như tủ lạnh, máy bơm, quạt trần, và ghi lại những gì đã tắt.
- Gắn micro cài áo cho diễn viên, kiểm tra không có tiếng sột soạt khi họ cử động. Áo vải tổng hợp, vòng cổ, cúc kim loại là những thứ hay cọ vào micro.
- Cho diễn viên nói thử bằng giọng của cảnh, cả câu to nhất và nhỏ nhất, để đặt mức thu. Nhiều người thu âm giữ đỉnh của lời thoại quanh mức −12 dBFS trên đồng hồ của máy ghi, chừa khoảng an toàn cho tiếng hét bất ngờ.
- Đánh dấu đồng bộ ở đầu mỗi lượt quay: vỗ bảng hoặc vỗ tay rõ ràng trước máy quay, để người dựng ghép âm thanh rời với hình.
- Trong lúc quay, người thu âm nghe liên tục bằng tai nghe kín tai, ghi chú lượt nào có tiếng ồn chen vào để báo đạo diễn.
- Quay xong cảnh, ghi room tone ba mươi giây đến một phút, sau đó ghi các tiếng động riêng và câu thoại thu lại nếu cần.
- Cuối ngày, sao lưu tệp âm thanh ra ít nhất hai nơi trước khi xoá thẻ nhớ, đặt tên thư mục theo ngày và bối cảnh.
Mỗi máy ghi âm có cách hiển thị mức thu khác nhau, nên mốc mức thu ở trên chỉ là điểm bắt đầu. Kiểm tra theo tài liệu của thiết bị và nghe lại bản thử trước khi quay thật.
Thu âm ngoài trời: gió là vấn đề lớn nhất
Ở bối cảnh ngoài trời như bờ biển, sân thượng, đồi cỏ, cánh đồng, kẻ thù lớn nhất của bản thu không phải xe cộ mà là gió. Gió thổi trực tiếp vào màng micro tạo tiếng ù ầm ầm ở dải trầm, che mất giọng nói và gần như không thể lọc sạch. Gió nhẹ đến mức tóc không bay vẫn đủ gây tiếng ù với micro không có lớp chắn.
Lớp chắn gió bằng mút xốp đi kèm micro chỉ đủ cho trong nhà. Ra ngoài trời cần loại chắn gió bằng lông nhân tạo, trùm lên micro cần hoặc gắn lên micro cài áo. Với micro cài áo, giấu micro dưới một lớp vải mỏng của trang phục cũng giảm gió, nhưng phải kiểm tra tiếng sột soạt.
Khi khảo sát bối cảnh ngoài trời, nên để ý hướng gió theo giờ. Ở vùng ven biển, gió thường mạnh dần vào buổi chiều. Trên sân thượng nhà cao tầng, gió giật bất ngờ ở góc nhà. Chọn vị trí đặt nhân vật ở chỗ khuất gió như sau một bức tường, dưới mái hiên, trong hốc đá, rồi để máy quay lấy khung hình sao cho người xem không nhận ra.
Một chú ý khác cho ngoài trời: tiếng ồn ngoài trời trải rộng và không có tường nào chặn, nên room tone ngoài trời thay đổi liên tục. Hãy ghi tiếng hiện trường dài hơn, ba đến năm phút, để người dựng có đủ chất liệu nối các đoạn.
Khi âm thanh và ánh sáng giành nhau trên set
Trong bối cảnh nhỏ, người thu âm và người làm ánh sáng thường tranh nhau cùng một khoảng không phía trên đầu diễn viên. Micro cần muốn hạ càng thấp càng tốt để gần miệng; đèn lại chiếu từ trên cao xuống. Kết quả quen thuộc là bóng của cần micro in lên tường phía sau hoặc lên mặt diễn viên, đúng lúc máy đang quay.
Cách tránh là thống nhất từ lúc dựng cảnh. Người làm ánh sáng cho biết nguồn sáng chính đặt ở phía nào; người thu âm đưa cần micro vào từ phía ngược lại, hoặc từ phía dưới khung hình với cảnh trung và cận. Thử một lượt khô: người cầm cần đứng đúng vị trí, người quay nhìn kỹ màn hình tìm bóng, rồi mới quay thật. Trần thấp trong nhà phố làm việc này khó hơn, nên đây cũng là một lý do để khảo sát độ cao trần.
Thiết bị chiếu sáng cũng có thể tạo tiếng ồn. Một số đèn có quạt tản nhiệt kêu khi chạy công suất cao, một số bộ chỉnh độ sáng kêu rè rè, máy phát điện dù đặt ngoài sân vẫn vọng vào trong nhà. Người thu âm nên nghe thử từng đèn khi bật, đề nghị đổi chế độ quạt nếu thiết bị cho phép, và yêu cầu đặt máy phát càng xa, càng khuất càng tốt theo hướng dẫn của người phụ trách điện.
Sự hợp tác này là chuyện của thói quen hơn là kỹ thuật. Ê-kíp nào cũng có lúc phải chấp nhận nhường nhau một chút: ánh sáng dịch đèn sang bên vài độ, âm thanh chấp nhận micro xa thêm một gang tay. Quyết định cuối cùng thuộc về đạo diễn, nhưng nên được đưa ra trước khi diễn viên vào vị trí, không phải giữa lượt quay.
Giữ yên lặng trên set mà không cần quát
Âm thanh tốt phụ thuộc vào cả ê-kíp, không chỉ người thu âm. Những thói quen sau giúp buổi quay yên lặng và ít căng thẳng hơn:
- Thống nhất câu hô trước mỗi lượt quay, ví dụ "chuẩn bị quay, yên lặng", và một câu kết thúc lượt, để mọi người biết chính xác lúc nào cần im.
- Điện thoại của mọi người trên set chuyển sang chế độ im lặng, không rung; người cần nghe điện thoại ra hẳn ngoài khu quay.
- Đi giày đế mềm, tránh dép lê, giày cao gót trên sàn gạch, sàn gỗ.
- Người không có việc trong lượt quay đứng yên ở vị trí đã chọn từ trước, không đi lại, không thì thầm.
- Cử một người đứng ở cửa hoặc đầu ngõ để nhẹ nhàng nhờ người qua đường chờ một chút trong lúc quay, không chặn lối đi chung và không cãi nhau với ai.
- Khi người thu âm báo có tiếng ồn chen vào, đạo diễn quyết định quay lại hay không, ê-kíp không tranh luận trong lúc đang quay.
Một ê-kíp quen với nhịp này có thể quay ở bối cảnh khá ồn mà vẫn có âm thanh dùng được, vì mọi lượt quay đều được canh đúng lúc khu phố yên nhất.
Câu hỏi thường gặp
Room tone cần thu bao lâu?
Thường từ ba mươi giây đến một phút cho mỗi bối cảnh hoặc mỗi vị trí micro khác nhau. Cả ê-kíp đứng yên tại chỗ, thiết bị giữ nguyên trạng thái như lúc quay. Ngoài trời nên ghi tiếng hiện trường dài hơn vì tiếng nền thay đổi liên tục.
Quay bằng điện thoại có cần thu room tone không?
Nên có. Chỉ cần để điện thoại tiếp tục quay thêm ba mươi giây sau khi cảnh kết thúc trong lúc mọi người đứng yên. Người dựng sẽ lấy phần âm thanh đó để lấp chỗ cắt.
Vì sao micro cài áo hay có tiếng sột soạt?
Do vải áo, vòng cổ, tóc hoặc cúc kim loại cọ vào micro khi diễn viên cử động. Cố định dây micro bằng băng dính y tế, đặt micro ở chỗ vải ít chuyển động và cho diễn viên cử động thử trước khi quay.
Chắn gió bằng mút xốp có đủ khi quay ngoài trời không?
Thường không đủ, mút chỉ chặn được hơi thở và gió rất nhẹ trong nhà. Ngoài trời cần loại chắn gió bằng lông nhân tạo, kết hợp chọn vị trí khuất gió cho nhân vật.
Có cần vỗ bảng khi đã có âm thanh trong máy quay?
Nếu ghi âm bằng máy ghi rời thì nên có điểm đồng bộ rõ ràng như vỗ bảng hoặc vỗ tay. Phần mềm dựng có thể tự ghép theo dạng sóng, nhưng điểm vỗ giúp kiểm tra nhanh và cứu được khi tự ghép thất bại.
Khi câu thoại bị tiếng còi xe đè lên thì làm gì?
Nếu còn thời gian, quay lại lượt đó. Nếu không, nhờ diễn viên nói lại câu thoại ngay tại bối cảnh, cùng nhịp và cảm xúc, ghi bằng cùng micro. Người dựng sẽ ghép giọng sạch vào hình đã quay.